Gəzinti, trekkinq, haykinq və zəvvar yürüşləri son illərdə getdikcə daha çox insanın maraq göstərdiyi fəaliyyətlərə çevrilib. İnsanlar trekking çubuqlarını götürür, çantalarını hazırlayır və qısa, yaxud minlərlə kilometrlik uzun yürüşlərə çıxırlar. Bəs onları buna nə vadar edir? Uzun məsafələr piyada getməyin insanın psixoloji və emosional vəziyyətinə təsiri nədir?
Homo sedens
İnsanlıq tədricən Homo sapiensdən Homo sedensə – yəni oturaq həyat tərzi keçirən insanlara çevrilməyə başlayıb. Bu dəyişiklik postindustrial inqilab nəticəsində baş verdi: fiziki əməyin yerini intellektual əmək aldı. Ofis işi, müxtəlif qadcetlər və televiziya platformaları insanların hərəkətsiz həyat sürməsinə şərait yaratdı.
XXI əsrdə isə insanlar hətta qısa məsafələri belə piyada getməmək üçün yeni nəqliyyat vasitələri icad etdilər – seqveylər, elektrik skuterləri və giroskuterlər buna nümunədir.
Bunun əksinə olaraq cəmiyyət hərəkət çatışmazlığını hiss etməyə başladı. Günün səkkiz saatını kresloda keçirən insanlar daxili etiraz kimi yenidən piyada gəzməyə üz tuturlar.
Tribuna.az xəbər verir ki, norveçli səyyah, Şimal və Cənub qütblərinə piyada çatan, həmçinin Everest zirvəsini fəth edən Erlinq Kaqge “Gəzinti” kitabında bunu belə izah edir:
“Ayaqqabılarımı geyinib fikirlərimi sərbəst buraxdığım andan əmin oluram ki, bir ayağı digərinin önünə qoymaq insanın həyatda etdiyi ən vacib işlərdən biridir.”
Kaqgenin fikrincə, gəzintinin sağlamlıq üçün faydaları ilə yanaşı, onun daha dərin mənəvi əhəmiyyəti də var. Kitabında o, müxtəlif tədqiqatlara istinad edir və tarixin görkəmli şəxsiyyətlərinin gəzinti vərdişlərindən bəhs edir.
Çarlz Darvin hər gün iki dəfə “düşüncə cığırları” adlandırdığı marşrutlarda gəzirdi. Danimarkalı filosof Sören Kyerkeqor Kopenhagen küçələrində uzun yürüşlər etməyi sevirdi və ən yaxşı ideyalarının məhz gəzərkən yarandığını deyirdi. Albert Eynşteyn çətin elmi məsələlərlə qarşılaşanda Prinston meşəsinə gəzməyə gedirdi. Apple şirkətinin həmtəsisçisi Stiv Cobs da vacib görüşlərini və müzakirələrini çox vaxt əməkdaşları ilə birlikdə gəzərək keçirirdi.
Niyə insanlar uzun məsafələr qət edirlər?
Uzun məsafəli yürüşlərə – 100 kilometrlik marşrutlardan minlərlə kilometrlik səyahətlərə qədər – marağın sürətlə artmasında, hər zamankı kimi, populyar mədəniyyətin böyük rolu olub.
Buna nümunə kimi Paulo Koelyonun təsvir etdiyi Müqəddəs Yakovun zəvvar yolu – Camino de Santiago və ya Şeril Streydin “Vəhşi” (Wild) romanında bəhs etdiyi, daha sonra Riz Uizerspunun baş rolda çəkildiyi eyniadlı Hollivud filmində nümayiş olunan Sakit Okean Dağ Silsiləsi marşrutunu göstərmək olar.
Bu əsərlərdən ilham alan insanlar özləri də yola çıxmağa başladılar. Daha sonra təcrübələrini dostları ilə bölüşdülər, onlar da öz növbəsində başqalarına danışdılar. Əgər 1980-ci illərin sonunda Koelyonun “Sehrbazın gündəliyi” kitabını oxumaq lazım idisə, bu gün sosial şəbəkələr və FOMO (vacib hadisələri qaçırmaq qorxusu) dövründə uzaq tanışlardan birinin “Instagram” paylaşımı belə insanı çantasını yığmağa sövq edə bilir.
Bəziləri mənəvi aydınlanma axtarır və bunun üçün xüsusi zəvvar marşrutları ilə səyahətə çıxırlar. Digərləri isə möhtəşəm mənzərələri yalnız çətinlikləri dəf etdikdən sonra görməyin verdiyi zövqü yaşamaq istəyirlər. Çünki onların fikrincə, “gözəl mənzərəni qazanmaq lazımdır”.
Uzun yürüşə çıxmağın səbəbləri müxtəlif ola bilər. Ancaq hər bir yolun sonunda insanın qarşılaşdığı əsas məqam çox vaxt elə özüdür.
“Yürüş zamanı insan özünü yenidən kəşf edir”
Riqa şəhərindən olan fizioterapevt Olqa Tsıkaryova 2014-cü ildə peşə fəaliyyətinin bir mərhələsini başa vurduqdan sonra gələcək həyatı barədə düşünmək məqsədilə böyük yürüşə çıxmağa qərar verdi.
O, Fransadan İspaniyaya qədər uzanan və Müqəddəs Yakov yolunun ən məşhur hissəsi hesab edilən Camino Francés marşrutunu seçdi.
Olqa deyir:
“Piyada gedərkən, hətta yanınızda insanlar olsa belə, düşünmək üçün kifayət qədər vaxtınız olur. Bu cür səyahətin digər üstünlüyü isə odur ki, siz yalnız başqa mədəniyyətlə tanış olmursunuz, həm də insanların fərqli həyat tərzini görürsünüz. Bu isə beyninizi sanki təmiz havaya çıxarır.”
Onun sözlərinə görə, Camino de Santiago yeni başlayanlar üçün ideal marşrutdur.
Bunun bir neçə səbəbi var:
Yolun demək olar ki, hər hissəsində möhtəşəm təbiət mənzərələri var;
İstəyə uyğun marşrut seçmək mümkündür – yalnız İspaniya ərazisində və ya Fransa və Portuqaliyadan keçən hissələrlə;
Gün ərzində qət ediləcək məsafəni rahat şəkildə planlaşdırmaq olur;
Yolboyu gecələmək, isti duş qəbul etmək və yemək yemək üçün kifayət qədər sığınacaq mövcuddur.
İlk günlər ən çətinidir
Olqa sonradan daha çətin bir yürüşə də çıxıb. O, İslandiyanın dağlarında minimal şəraitdə, çadırlarda gecələməklə trekkinq edib. Gələcəkdə isə İsveçin şimalındakı məşhur Kungsleden (“Kral cığırı”) marşrutunu keçməyi planlaşdırır.
Onun sözlərinə görə, insanı yürüşdən vaz keçməyə sövq edən hiss məhz ilk günlərdə yaranır.
“Demək olar ki, həmişə gözləntilərlə reallıq üst-üstə düşmür. Sən elə bilirsən ki, bu çox maraqlı olacaq. Amma əslində bu, ağır və yorucu bir işdir. Əvvəlcə filmlərdə və ya ‘Instagram’da gördüyün mənzərələri xəyal edirsən. Sonra isə dağa dırmaşarkən əllərin və ayaqların cızılır, yağış yağır və artıq mənzərələrin belə vecinə olmur. Bu mərhələni ya səbrlə keçmək lazımdır, ya da anlayırsan ki, bu sənin üçün deyil və geri qayıdırsan.”
Bu, uzun məsafəli yürüşlərin ən vacib psixoloji sınaqlarından biridir. İlk çətinlikləri dəf edənlər üçün yol tədricən daha mənalı və zövqlü olmağa başlayır.
Piyada dünya ətrafında
Moskvalı heykəltəraş Anton Marşev də Olqa Tsıkaryovanın fikirləri ilə razıdır:
“Ən çətin günlər ilk günlərdir. Qarşında ‘768 km qaldı’ yazılmış nişanları görəndə düşünürsən: ‘İlahi, artıq bu qədər yorulmuşam, halbuki yolun hələ başlanğıcıdır’.”
Anton Via Francigena (“Frank yolu”) marşrutu ilə İngiltərədən Romaya qədər 1000 kilometrdən çox məsafə qət edib. O, həmçinin Camino Francés marşrutunda da eyni uzunluqda piyada yürüyüb.
O, ilk dəfə bu marşrut haqqında CouchSurfing vasitəsilə evində qonaq etdiyi əcnəbilərdən eşidib.
“Hamı bu təcrübədən inanılmaz bir şey kimi danışırdı. Mən də özümü sınamaq və min kilometr piyada getmək qərarına gəldim. Yolda başa düşdüm ki, adi turistik məkanlarla deyil, kəndlərdən, tarlalardan və meşələrdən keçərək səyahət etmək tamamilə fərqli hissdir. Şəhərlərdən uzaqda insanların necə yaşadığını görürsən. Mənim üçün zəvvar yürüşü mədəniyyəti, tarixi və təbiəti yaxından hiss etmək, eyni zamanda yolboyu maraqlı insanlarla tanış olmaq deməkdir.”
Anton bununla kifayətlənməyib. O, Himalay, Pireney, Alp və Qafqaz dağlarında da uzun trekkinqlərə çıxıb.
Gələcək planları isə daha iddialıdır. O, Yaponiyadakı 88 məbəd marşrutunu, Norveç və İsveçdən keçən Müqəddəs Olaf yolunu, Danimarkadakı Hærvejen marşrutunu, ABŞ-dakı Appalaç cığırını, bütün İrlandiyanı və And dağlarının sahilboyu hissəsini piyada keçmək istəyir.
Demək olar ki, məqsədi dünyanı piyada dolaşmaqdır.
O, tək gəzir
Redaktor və səyahət jurnalisti Qalina Okulova piyada bütöv bir ölkəni keçməyin fərqli gözəlliyini kəşf edib.
O, İngiltərədə Coast to Coast Path (“İki sahil yolu”) marşrutu üzrə 320 kilometr piyada yol qət edib. Marşrut İrlandiya dənizi sahilində yerləşən Sent-Bis-Hed kəndindən başlayaraq Şimal dənizinin sahilindəki Robin Hud Bey qəsəbəsində başa çatır.
Bu yol 1970-ci illərdə istefada olan xəzinədar Alfred Ueynrayt tərəfindən hazırlanıb. O, marşrutu qəsdən iri şəhərlərdən uzaq salaraq kənd yollarını və qoyun cığırlarını birləşdirib.
Qalina deyir:
“Bu marşrut boyunca cəmi iki kiçik şəhər var. Onlardan biri 1600 nəfərlik Kirbi-Stiven, digəri isə 10 min nəfərlik Riçmonddur. Riçmond belə həmin marşrut üçün böyük şəhər kimi görünür. Yerli sakinlər mənə dəfələrlə dedilər ki, rastlaşdıqları ilk rus mən olmuşam.”
Qalina əsasən tək səyahət etməyə üstünlük verir.
Onun sözlərinə görə, bu, insanın özü ilə baş-başa qalmasına və dünya ilə münasibətini daha yaxşı dərk etməsinə imkan yaradır.
“Belə yürüşlər zamanı uşaqlıq hissinə qayıdıram. Qarşımda artıq müəyyən olunmuş yol var və mənim vəzifəm sadəcə istiqamətdən yayınmamaq, seçdiyim yola və yol nişanlarına inanmaqdır. Ən vacibi isə odur ki, beynim normal informasiya ritminə qayıdır. Təəssüratlar smartfon ekranındakı kimi saniyələrlə dəyişmir. Onlar piyada insanın sürəti ilə, tədricən və təbii şəkildə beynə daxil olur.”
Bu, uzun məsafəli yürüşlərin insanın daxili dünyasına təsirini ən yaxşı ifadə edən fikirlərdən biri hesab olunur.
Ağaclar insanlara necə kömək edir?
Piyada gəzməyin insanın fiziki və psixoloji vəziyyətinə təsiri ilə bağlı çoxsaylı elmi araşdırmalar aparılıb. Onlardan ən məşhurlarından biri 2014-cü ildə Stenford Universitetinin alimləri Merili Oppezzo və Daniel Şvarts tərəfindən həyata keçirilib. Maraqlıdır ki, tədqiqat ideyası onların özlərinə də məhz gəzinti zamanı gəlib.
Bu, dünyada gəzintinin yaradıcılıq qabiliyyətinə təsirini araşdıran ilk elmi iş idi və nəticələr bir daha göstərdi ki, böyük yazıçı və mütəfəkkirlərin gəzməyi sevməsi təsadüfi deyil.
Təcrübələrdən birində iştirakçılardan müəyyən metafora üzərində düşünmək və ona bənzər məna daşıyan yeni metafora yaratmaq istənilib. Həmin vaxt gəzən iştirakçıların 95 faizi tapşırığı uğurla yerinə yetirib. Yerində oturanlarda isə bu göstərici cəmi 50 faiz olub.
Nəticə göstərib ki, 6–15 dəqiqəlik gəzinti yaradıcılıq potensialını təxminən 60 faiz artırır.
Təbiətdə gəzmək niyə faydalıdır?
Digər elmi araşdırmalar isə ağacların və yaşıllığın insan psixologiyasına təsirini öyrənib.
Parklarda, meşələrdə və digər yaşıllıq ərazilərində gəzmək yaddaş, diqqət və düşünmə qabiliyyətinin bərpasına kömək edir.
Cənubi Karolina Universitetinin professoru Mark Bermanın araşdırması zamanı yaddaş testində ən yüksək nəticələri şəhər küçələrində deyil, dendrari parkında gəzən tələbələr göstəriblər.
Başqa bir araşdırmada isə məlum olub ki, təbiətdə 90 dəqiqə gəzən sağlam insanların beyninin prefrontal qabığında aktivlik şəhər mühitində eyni müddət gəzənlərlə müqayisədə daha aşağı olur.
Məhz beynin bu hissəsi mənfi emosiyaların və neqativ düşüncələrin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Sadə dillə desək, təbiətdə gəzmək insanı mənfi fikirlərdən uzaqlaşdırır.
Elmi araşdırmalar onu da göstərir ki, yavaş və şüurlu şəkildə yerimək stress və narahatlığın azalmasına kömək edir.
Piyada yürüş nə qədər xərc tələb edir?
Piyada səyahətlərin daha bir üstünlüyü onların nisbətən ucuz başa gəlməsidir. Xüsusilə iqtisadi böhran dövründə bu, yürüşləri daha da cəlbedici edir.
Anton Marşev hesab edir ki, Avropada bir aylıq piyada yürüşün büdcəsi yol xərcləri nəzərə alınmadan təxminən 350 avro təşkil edir.
Onun sözlərinə görə:
“Əgər zəvvar pasportu ilə səyahət edirsinizsə, zəvvarlar üçün nəzərdə tutulmuş alberqe adlanan sığınacaqlarda qala bilərsiniz. İspaniyada onların qiyməti adətən 5–10 avro arasında dəyişir, bəzi yerlərdə isə yalnız ianə vermək kifayətdir. Nəqliyyata xərc çəkmirsiniz. Özünüz yemək hazırlasanız, gündəlik qida xərci orta hesabla 5–10 avro olur. Lakin Danimarka kimi bahalı ölkələrdə gecələmə yerləri 20–25 avroya başa gəldiyi üçün ümumi büdcə artır.”
Olqa Tsıkaryova da oxşar fərqi hiss etdiyini deyir.
Onun sözlərinə görə, 2014-cü ildə Fransa və İspaniyadan keçən Camino marşrutu üzrə 5 həftəlik yürüş, aviabiletlərlə birlikdə, təxminən 1000 avroya başa gəlib.
2016-cı ildə isə İslandiyada cəmi iki həftəlik trekkinq də eyni məbləğə başa gəlib. Bunun səbəbi həmin marşrutun daha çətin olması və xüsusi avadanlıq alınmasının zəruriliyi idi.
Qalina Okulova bildirir ki, İngiltərədəki “İki sahil yolu” marşrutu isə xeyli baha başa gəlir.
2018-ci ildə 14 yürüş günü və 2 istirahət günü, aviabiletlər istisna olmaqla, ona 1500 funt sterlinqə başa gəlib.
İngiltərədə zəvvar sığınacaqları olmadığı üçün turistlər əsasən hostellərdə və B&B (Bed & Breakfast) tipli qonaq evlərində gecələyirlər.
Qalina hesablayır:
“Camino marşrutunda dəbdəbədən uzaq dursanız, təxminən hər kilometr üçün 1 avro hesabı işləyir. Via Francigena marşrutunda isə bu rəqəm 2 avroya yaxın olur. 2019-cu ilin qışında iki həftə ərzində təxminən 1000 avro xərclədim. Qışda bütün sığınacaqlar açıq olmur və çox soyuq olur. Buna görə kiçik otellərdə və qonaq evlərində qalır, axşam yeməyini isə restoranlarda yeyirdim. Qış mövsümündə qiymətlər daha münasib idi.”
Təcrübəli səyyahlardan yeni başlayanlara tövsiyələr
Piyada yürüşə başlamaq bir çox insan üçün çətin görünə bilər.
Adətən belə bəhanələr səslənir:
“Dostlarımın heç biri mənim marağımı bölüşmür.”
“Tək getmək istəmirəm.”
“Hansı avadanlığa ehtiyac olduğunu bilmirəm.”
“Sərhədlər bağlıdır, məşhur marşrutların hamısı xaricdədir.”
Anton Marşev yeni başlayanlara əvvəlcə yaşadıqları bölgədə qısa marşrutlar seçməyi tövsiyə edir.
Məsələn, Moskva ətrafında həftəsonu üçün nəzərdə tutulmuş 10–30 kilometrlik gözəl trekkinq marşrutları kifayət qədərdir.
Pandemiyadan və məsafədən işləmənin yayılmasından sonra Rusiyanın Krasnodar diyarında yerləşən Krasnaya Polyana ətrafında da piyada yürüşlər xeyli populyarlaşıb.
Burada onlarla trekkinq marşrutu var. Hətta dağ bulaqlarında çimməklə birləşdirilən yürüşlər yerli sahibkarların biznes əlaqələri qurmasının üsullarından birinə çevrilib.
Hazırda Xəzər dənizindən Qara dənizə qədər, bütün Qafqaz silsiləsi boyunca uzanacaq 2 min kilometrlik yeni zəvvar marşrutunun yaradılması da müzakirə olunur.
Layihə üçün 2019-cu ildə kraudfandinq kampaniyasına start verilsə də, indiyədək lazımi maliyyə vəsaiti toplanmayıb.
Bununla belə, Elbrus ətrafı, Dağıstan, Altay və digər bölgələrdə daha qısa, lakin olduqca mənzərəli trekkinq marşrutları artıq turistlərin istifadəsinə açıqdır.
Qalina Okulova qərarsız qalanlara sadə məsləhət verir:
“Sadəcə bileti alın. Beləliklə, qərarınızın ciddi olduğunu özünüzə sübut etmiş olacaqsınız. Sonrası isə öz axarı ilə alınacaq.”
Onun digər məsləhətləri isə bunlardır:
Ayaqqabını adi ölçüdən 1–1,5 ölçü böyük seçin, çünki uzun yürüş zamanı ayaqlar şişir.
Keyfiyyətli trekkinq corablarından istifadə edin.
Hər səhər ayaqlarınıza vazelin çəkin ki, su toplamasının qarşısını alasınız.
Olqa Tsıkaryova isə yürüş yoldaşının düzgün seçilməsinin çox vacib olduğunu deyir.
Bundan başqa, o, marşruta çıxmazdan əvvəl ehtiyat planının hazırlanmasını da tövsiyə edir:
“Yolun hansı nöqtəsindən geri qayıda biləcəyinizi əvvəlcədən bilməyiniz vacibdir. İstənilən an geri dönə biləcəyimi düşünmək bütün səyahət boyu mənə rahatlıq verirdi.”
Antonun fikrincə isə insanı yürüşə ən yaxşı hazırlayan elə yürüşün özüdür.
Heç yerə aparmayan yol
Uzun məsafəli yürüşlərdə iştirak edən insanlar sonradan bu təcrübənin onlara çox şey öyrətdiyini deyirlər.
Ən vacib dərslərdən biri minimalizmdir. Təcrübəli səyyahlar deyirlər ki, yürüş zamanı çantadakı hər kibrit çöpünün belə çəkisi hiss olunur.
Belə səyahətlər diqqəti və müşahidə qabiliyyətini də inkişaf etdirir. İnformasiya səs-küyündən uzaq qaldığınız üçün beyniniz əvvəllər fikir vermədiyi xırda detalları görməyə və yadda saxlamağa başlayır.
Deyirlər ki, insanı tanımaq istəyirsinizsə, onunla birlikdə səyahət edin. Piyada yürüşlər bu fikrin doğruluğunu daha aydın göstərir.
Uzun yürüşlər çox vaxt zərərli vərdişlərdən qurtulmağa, əvəzində isə faydalı vərdişlər qazanmağa kömək edir. İnsan erkən oyanmağa, səhər idmanı etməyə və orqanizmin ehtiyacı qədər qidalanmağa alışır.
Eyni zamanda, sadə şeylərin dəyərini daha yaxşı anlayır. Məsələn, güclü yağış altında saatlarla yol getdikdən sonra içilən bir fincan isti punş əsl xoşbəxtlik kimi hiss olunur. Rahat şəraitdə isə belə hissləri yaşamaq daha çətindir.
Piyada getmək rahat deyil. Bu, monoton, yorucu, bəzən isə ağrılı prosesdir. Buna baxmayaraq insanlar addım-addım irəliləməyə, kilometrlərlə yol qət etməyə davam edirlər.
1990-cı illərdə Britaniyanın UNKLE qrupu belə oxuyurdu:
“Yaşamağın sirri yoxdur, sadəcə yoluna davam et.”
Doğrudan da, həyatın xüsusi bir sirri yoxdur. Əsas odur ki, dayanmayasan və irəliləməyə davam edəsən.
İmran Kərimli
