Texnoloji inqilabdan sivilizasiya transformasiyasına aparan yol
Bəşər tarixi müxtəlif texnoloji inqilablarla zəngindir. Buxar maşını sənaye inqilabını yaratdı, elektrik enerjisi istehsalın mahiyyətini dəyişdirdi, internet qlobal informasiya cəmiyyətini formalaşdırdı. Lakin süni intellekt əvvəlki texnoloji yeniliklərdən mahiyyətcə fərqlənir. O, sadəcə yeni texnologiya deyil, insanın intellektual fəaliyyətini avtomatlaşdıran ilk universal texnologiyadır.
Bu səbəbdən iqtisadiyyat və idarəetmə nəzəriyyəsində süni intellekt (Sİ) dağıdıcı innovasiya kimi qiymətləndirilir. Onun təsiri yalnız mövcud məhsulları və xidmətləri təkmilləşdirməklə məhdudlaşmır, Sİ bütöv peşələri, bazarları, idarəetmə modellərini, təhsil sistemini və hətta insanın cəmiyyətdəki rolunu yenidən müəyyənləşdirir. Məqalədə süni intellektin niyə dağıdıcı innovasiya hesab edildiyi təhlil edilir.
Dağıdıcı innovasiya anlayışı
1997-ci ildə Harvard Biznes Məktəbinin professoru Kleyton Kristensen ilk dəfə dağıdıcı innovasiya anlayışını elmə gətirdi. Kristensen göstərirdi ki, bazarları dəyişdirən şirkətlər həmişə ən yaxşı məhsulu istehsal edənlər olmur. Əksinə, onlar oyunun qaydalarını dəyişən texnologiyalar yaradırlar. Dağıdıcı innovasiya əvvəlcə mövcud bazarın kiçik və ya zəif görünən hissəsində meydana çıxır, lakin zaman keçdikcə ənənəvi texnologiyaları, biznes modellərini və hətta bütöv sənaye sahələrini sıradan çıxarır. Kodak rəqəmsal fotoqrafiya qarşısında, Nokia smartfon ekosistemi qarşısında, Blockbuster isə rəqəmsal yayım platformaları qarşısında məhz belə bir transformasiya ilə üzləşdi. Süni intellekt isə bu prosesi tək bir sənayedə deyil, demək olar ki, bütün iqtisadiyyat üzrə eyni vaxtda həyata keçirir.
Süni intellekti fərqləndirən əsas xüsusiyyət
Əvvəlki texnologiyalar insanın fiziki imkanlarını genişləndirirdi. Traktor əzələ gücünü artırdı. Avtomobil hərəkət sürətini artırdı. Kompüter hesablamaları sürətləndirdi. İnternet informasiya mübadiləsini sürətləndirdi.
Süni intellekt isə ilk dəfə olaraq insanın idrak funksiyalarına müdaxilə edir. Sİ mətn yazır, təhlil aparır, diaqnoz qoyur, proqramlaşdırır, layihələndirir, hüquqi sənəd hazırlayır, elmi hipotezlər irəli sürür, musiqi və rəsm yaradır. Yəni avtomatlaşdırılan artıq əzələ deyil, düşüncə prosesidir. Bu, texnoloji inkişaf tarixində keyfiyyətcə yeni mərhələdir.
Süni intellekt niyə dağıdıcıdır?
1.O, peşələri deyil, peşələrin strukturunu dəyişir
Əvvəlki sənaye inqilablarında əsasən fiziki əmək əvəz olunurdu. İndi isə intellektual əmək transformasiya olunur. Mühasib, hüquqşünas, müəllim, jurnalist, proqramçı, həkim, memar, tərcüməçi, marketoloq və yüzlərlə digər peşənin iş prinsipi dəyişir. Bu o demək deyil ki, həmin peşələr tamamilə yox olacaq. Lakin bu peşələrin məzmunu, tələb olunan bacarıqlar və əmək bazarında rəqabət qaydaları əsaslı şəkildə yenilənəcək.
2. Sİ qərar qəbuletmə prosesini dəyişdirir
Ənənəvi idarəetmədə qərarlar əsasən rəhbərlərin təcrübəsinə və məhdud məlumatlara söykənirdi. Süni intellekt isə milyonlarla məlumat vahidini saniyələr ərzində emal edərək alternativ ssenarilər təqdim edir. Bu, dövlət idarəçiliyindən tutmuş korporativ strategiyalara qədər bütün qərar qəbuletmə mexanizmlərini yenidən formalaşdırır.
3. Sİ bilik iqtisadiyyatının əsas istehsal vasitəsinə çevrilir
Karl Marks sənaye dövründə istehsal vasitələrinin iqtisadi inkişafın əsasını təşkil etdiyini qeyd edirdi. XXI əsrdə isə əsas istehsal vasitəsi bilikdir. Süni intellekt bu biliyin yaradılması, emalı və tətbiqini sürətləndirərək məhsuldarlığın yeni mənbəyinə çevrilir. Beləliklə, Sİ təkcə texnologiya deyil, həm də yeni iqtisadi istehsal faktorudur.
Təhsildə ən böyük dağıdıcı təsir
Təhsil tarixən bilik ötürülməsi üzərində qurulmuşdur. Müəllim məlumatın əsas mənbəyi idi. Lakin generativ süni intellekt bu modeli kökündən dəyişir. İstənilən tələbə saniyələr ərzində izah ala bilir, kod yaza bilir, esse hazırlaya bilir, riyazi məsələ həll etdirə bilir, xarici dil öyrənə bilir, fərdi repetitor xidmətindən istifadə edə bilir. Belə şəraitdə müəllimin funksiyası dəyişir. O artıq yalnız bilik ötürən deyil, düşünməyi, tənqidi təhlili, etik qərar verməni və yaradıcı fəaliyyəti istiqamətləndirən mentor olmalıdır. Bu, təhsil fəlsəfəsinin əsaslı transformasiyası deməkdir.
Əmək bazarında yeni reallıq
Süni intellekt əmək bazarında paradoks yaradır. Bir tərəfdən milyonlarla rutin işi avtomatlaşdırır. Digər tərəfdən tamamilə yeni peşələr yaradır. Ən böyük üstünlüyü Sİ-dən istifadə etməyi bacaran insanlar əldə edəcəklər. Gələcəyin rəqabəti “insan və maşın” arasında deyil. Rəqabət “Sİ-dən istifadə edən insan” ilə “Sİ-dən istifadə etməyən insan” arasında olacaq. Bu, əmək bazarında bəlkə də ən fundamental dəyişiklikdir.
Süni intellektin dağıdıcı innovasiya kimi qiymətləndirilməsinin əsas səbəbi onun mövcud texnologiyaları sadəcə təkmilləşdirməsi deyil, cəmiyyətin fəaliyyət prinsiplərini yenidən qurmasıdır. Sİ iqtisadiyyatın, idarəetmənin, təhsilin, elmin və yaradıcılığın təməl mexanizmlərinə təsir edir. O, istehsal proseslərini sürətləndirməklə kifayətlənmir, bilik yaratmağın, qərar verməyin və dəyər formalaşdırmağın yeni modelini meydana gətirir.
Buna görə də süni intellekti yalnız proqram təminatı və ya alqoritmlər toplusu kimi qiymətləndirmək yanlış olardı. O, Dördüncü Sənaye İnqilabının aparıcı texnologiyası olmaqla yanaşı, insan sivilizasiyasının növbəti inkişaf mərhələsini müəyyən edən strateji transformasiya platformasıdır.
Bu gün “süni intellekt gələcəkdə nəyi dəyişəcək?” sualı yox, “dövlətlər, universitetlər, şirkətlər və fərdlər bu dəyişikliklərə nə dərəcədə hazırdırlar?” sualına cavab tapmalıyıq.
Dosent İlham Əhmədov
