Türk Dövlətləri Təşkilatının “Süni intellekt və rəqəmsal inkişaf” mövzusunda sammiti formal texnologiya tədbiri deyil. Bu sammit Türk dünyasının yeni geosiyasi dövrdə öz yerini müəyyənləşdirmək cəhdidir. Bu türk rəqəmsal sivilizssiyası yaradılmasının start mərhələsidir.
XXI əsrdə artıq dövlətlərin gücü neft, qaz və ordu ilə deyil, məlumat, süni intellekt, rəqəmsal platformalar və texnoloji suverenliklə ölçülür. Bu baxımdan sammitin əhəmiyyəti üç əsas müstəvidə qiymətləndirilə bilər: siyasi, iqtisadi və texnoloji.
Siyasi perspektiv türk dünyasının rəqəmsal geosiyasətidir.
Yeni geosiyasi identiklik axtarışı. TDT uzun illər daha çox mədəni-humanitar platforma kimi qəbul olunurdu. Lakin son illərdə təşkilat tədricən geosiyasi oyunçuya çevrilməyə çalışır. “Süni intellekt və rəqəmsal inkişaf” mövzusunun seçilməsi təsadüfi deyil. Bu, təşkilatın mesajıdır: türk dünyası yalnız ortaq tarix və dil deyil, həm də ortaq texnoloji gələcək qurmaq istəyir. Əslində sammitin əsas siyasi məqsədi “Türk rəqəmsal məkanı” ideyasını formalaşdırmaqdır.
Rəqəmsal suverenlik məsələsi. Bu gün dünya yeni texnoloji bloklara bölünür:
- ABŞ platforma və SI hegemonluğu qurur;
- Çin öz rəqəmsal ekosistemini yaradır;
- Avropa ittifqı “rəqəmsal suverenlik” modelini inkişaf etdirir;
- Hindistan öz milli SI və rəqəmsal dövlət modelini qurur.
TDT ölkələri isə vacib sualla üz-üzədir: türk dünyası başqalarının texnologiya bazarı olacaq, yoxsa öz rəqəmsal sistemini yaradacaq? Sammit məhz bu suala cavab axtarışıdır.
Mərkəzi Asiyanın subyektləşməsi. Sammitin digər mühüm siyasi tərəfi Mərkəzi Asiyanın beynəlxalq sistemdə “obyekt”dən “subyekt”ə çevrilməsi cəhdidir. Uzun müddət region Rusiya təsiri, Çin iqtisadi ekspansiyası, Qərbin enerji maraqları arasında geopolitik keçid zonası idi. İndi isə TDT vasitəsilə region özünün ortaq platformasını, ortaq texnoloji strategiyasını, ortaq rəqəmsal təhlükəsizlik modelini yaratmağa çalışır. Bu, faktiki olaraq “Türk geosiyasi koordinasiya sistemi”nin qurulmasıdır.
İqtisadi perspektivlər: Neftdən rəqəmsal iqtisadiyyata keçid
Əsas problem xammal iqtisadiyyatıdır. TDT ölkələrinin əksəriyyəti enerji, xammal, tranzit, aşağı texnologiyalı ixrac modelinə əsaslanır. Lakin süni intellekt dövründə əsas capital məlumat, hesablama gücü, proqram təminatı, innovasiya ekosistemidir. Əgər Türk dünyası yeni iqtisadi model qurmasa, gələcəkdə yalnız məlumat təminatçısı, ucuz bazar, logistika ərazisi rolunda qala bilər.
Yeni iqtisadi imkanlar. Sammit bir neçə istiqamətdə inteqrasiyanı sürətləndirə bilər:
Ortaq rəqəmsal bazarın yaradılması. Bu vahid rəqəmsal ticarət sistemi, ortaq fintech platformaları, rəqəmsal ödəniş infrastrukturu, Türk dünyası elektron ticarət şəbəkəsi yaradılması ilə mümkündür.
Orta Dəhlizin rəqəmsal transformasiyası. Orta Dəhliz yalnız logistika layihəsi deyil. Gələcəkdə bu dəhliz data koridoruna, fiber-optik magistrala, SI əsaslı ağıllı logistika sisteminə çevrilə bilər. Bu isə regionun qlobal rəqəmsal iqtisadiyyatda rolunu artırar.
Startap və innovasiya ekosisteminin yaradılması. Türk dünyasının böyük problem elmin zəif kommersiyalaşması, texnoloji şirkət çatışmazlığı, universitet–sənaye əlaqələrinin zəifliyidir. Əgər sammit real nəticə verərsə, ortaq texnoparklar, SI laboratoriyaları, vençur fondları, ortaq universitet platformaları yarana bilər.
Texnoloji perspektiv kimi türk SI modelinin yaradılması. Bu ən strateji məsələdir. Bu məqsədlə bir sıra problemlər həll edilməlidir.
Dil və məlumat problem. Süni intellekt sistemləri əsasən ingilis, çin, rus
dilli məlumat bazaları üzərində qurulub. Türk dilləri isə SI ekosistemində zəif təmsil olunur. Bu səbəbdən TDT üçün əsas məsələ ortaq türk dil korpusları, SI üçün dil modelləri, rəqəmsal lüğətlər, tərcümə sistemləri, Türk dillərində generativ SI yaratmaqdır. Əks halda gələcəyin rəqəmsal məkanı başqa dillərin nəzarətində olacaq.
Təhsil və insan kapitalı. Süni intellekt yarışında əsas faktor neft deyil, insan kapitalıdır. TDT ölkələrinin böyük hissəsində isə təhsil sistemi köhnədir, tənqidi düşünmə zəifdir, universitetlər qlobal innovasiya mərkəzinə çevrilməyib. Bu səbəbdən sammitin uğuru yalnız siyasi bəyanatlardan deyil, aşağıdakılardan asılı olacaq SI təhsili, rəqəmsal savadlılıq, mühəndis hazırlığı, universitet islahatları. Əslində Türk dünyasının gələcək taleyi məktəblərdə və universitetlərdə həll olunur.
Texnoloji suverenlik problem. Ən böyük təhlükə bütün platformaların xarici olmasıdır. Bu gün axtarış sistemləri, sosial media, bulud texnologiyaları, SI platformaları demək olar ki, tamamilə xarici nəzarətdədir. TDT üçün strateji sual budur: türk dünyası texnologiyanın istifadəçisi olacaq, yoxsa istehsalçısı? Bu məsələ yalnız texnologiya yox, milli təhlükəsizlik məsələsidir.
Əsas maneələr nədir? Sammitin qarşısında ciddi problemlər də var.
Geosiyasi ziddiyyətlər: Rusiya faktoru, Çin təsiri, Qərb–Rusiya qarşıdurması, İran məsələsi, Ukrayna məsələsi. TDT daxilində bəzi məqamlarda heç də bütün ölkələrin maraqları tam üst-üstə düşmür.
Texnoloji qeyri-bərabərlik. Türkiyə və Azərbaycan daha fəaldır, lakin bəzi üzv ölkələrin texnoloji imkanları zəifdir.
İdeoloji qeyri-müəyyənlik. TDT mədəni birlikdir, iqtisadi blokdur, geosiyasi ittifaqdır, yoxsa texnoloji platformadır? Bu sual hələ tam cavablandırılmayıb.
Bu sammitin əsas tarixi əhəmiyyəti ondadır ki, Türk dünyası ilk dəfə süni intellekti, rəqəmsal suverenliyi, texnoloji gələcəyi strateji təhlükəsizlik məsələsi kimi müzakirə edir. Əgər TDT ortaq SI strategiyası, ortaq təhsil platforması, ortaq rəqəmsal infrastruktur, ortaq innovasiya ekosistemi qura bilsə, bu, XXI əsrdə Türk dünyasının yeni inkişaf mərhələsinə çevrilə bilər. Əks halda təşkilat yalnız simvolik sammitlər keçirən, amma texnoloji gələcəyi başqalarının müəyyən etdiyi geosiyasi klub olaraq qalacaq.
Dosent İlham Əhmədov
