Dövlət İmtahan Mərkəzi tam orta təhsil səviyyəsində (11 illik) xarici dillər üzrə imtahan modelində dəyişiklik edib, şagirdlərin gələn ildən başlayaraq, imtahanda esse yazması qərarını düzgün addım hesab edirəm. Əslində bu bir qədər də gecikmiş addımdır.
Burada söhbət həm də tədricən imtahanın fəlsəfəsinin dəyişməsindən gedir. Biz bilik ölçməkdən bacarıq ölçməyə keçidi müşahidə edirik. Gəlin məsələyə sistemli şəkildə baxaq.
Bu dəyişikliyin hədəfi nədir? Əvvəlki modeldəki test imtahanı qrammatika, söz ehtiyatı və dinləmə, anlama bacarığını yoxlayırdı. Yeni modeldə isə esse yazacaq, bu fikri ifadə etmə, strukturlaşdırma, analitik düşünmə bacarığını yoxlayır. Yəni, sistem artıq sadəcə “bilirsənmi?” yox, “istifadə edə bilirsənmi?” sualını verir. Bu, qlobal trenddir. Beynəlxalq imtahanlarda (IELTS, TOEFL) esse əsas komponentdir. Çünki real həyatda dil test işarələmək üçün yox, ünsiyyət qurmaq və fikir bildirmək üçün lazımdır.
Bəs bu dəyişiklik imtahanı asanlaşacaq, yoxsa çətinləşəcək? İlkin mərhələdə çətin ola bilər, gələcəkdə isə daha ədalətli olacaq.
Bəs çətinlik nədə ola bilər? Şagirdlərin böyük hissəsi testləri öyrənib, yazı yazmağı yox. Bu gün məktəblərdə yazı bacarığı sistemli öyrədilmir, hərçənd bu çox vacibdir. Müəllimlərin bir hissəsi özləri belə akademik esse yazmaqda çətinlik çəkir.
Niyə daha ədalətli olacaq? Testi əzbərləyən yox, düşünən şagird fərqlənəcək, real dil biliyi olanlar üstünlük qazanacaq, variant əzbərləmə modeli zəifləyəcək
Bu addımın arxasında müəyyən strateji məqsədlər də var. Dil artıq kommunikasiya kimi qəbul ediləcək, test dil bacarığını qismən ölçür”, amma esse dili istifadə edir. Bu yenilik tənqidi və analitik düşüncəni inkişaf etdirə bilər. Bu keyfiyyətin bizim gənclərə gələcəkdə xeyri olacaq ya yox, bunu demək çətindir, çünki, bizdə tənqidi düşünəni, tənqid edəni heç sevmirlər, xüsusən də elm-təhsil sistemində. Burada hələ də sovetdən qalan inzibati-amirlik metodları hakimdir, sözdə demokratiyadan danışılsa da. Amma süni intellekt dövründə bu keyfiyyət xüsusi ilə vacibdir. Beynəlxalq təcrübədə buna xüsusi diqqət verirlər.
Esse sadəcə dil deyil, düşüncə strukturudu. Essenin strukturu giriş, arqument, nəticə kimi bloklardan ibarət olur adətən, bu insan düşüncəsinin struktiuruna analojidir. Bu həm də təhsil sisteminin keyfiyyətini yüksəldə bilər.
Digər tərəfdən esse yazmaq qlobal standartlara uyğunlaşmağa da imkan verəcəkdir. Azərbaycan təhsili beynəlxalq sistemlərə inteqrasiya etsə daha yaxşıdır.
Bəs təhsil sistemi buna hazırdırmı? Məncə, tam hazır deyil. Buməsələdə müəyyən problemlər var:
- Ana dilində esse mədəniyyəti zəifdir, məktəblərdə inşa yazılır, amma bu akademik esse deyil. Struktur, arqument, məntiq zəifdir, şagirdlərdə “fikri inkişaf etdirmək” yox, “mövzunu doldurmaq” vərdişi var.
- Müəllim hazırlığında problemlər var. Yazı öyrətmək xüsusi metodika tələb edir. Bu metodikalar bizdə geniş yayılmayıb
- Qiymətləndirmə riski. Esse subyektiv qiymətləndirməyə açıqdır. Standartlaşdırma çox ciddi sistem tələb edir
Bəs ana dilində esse yaza bilməyənlər xarici dildə esse yazmağı bacararmı? Çox çətinlilə, amma mümkündür (müəyyən şərtlərlə). Əgər şagird düşünməyi bacarmırsa, o, heç bir dildə yaza bilməyəcək. Əgər şagird struktur qurmağı bacarmırsa, dilin nə fərqi var?
Amma bəzən şagirdlər xarici dildə daha yaxşı esse yazırlar, çünki onlar “şablon struktur” öyrənirlər, fikir deyil, model istifadə edirlər. Yəni bu, real bacarıq yox, texniki bacarıq olur.
Bu qərarın uğurlu olması üçün nə lazımdır? Bu addımın uğurlu olması üçün müəyyən addımlar atılmalıdır:
- Məktəblərdə yazı kurikulumu yenilənməlidir, 5-ci sinifdən başlayaraq yazı bacarığı sistemli öyrədilməlidir.
- Müəllimlər yenidən hazırlanmalıdır, esse yazma və öyrətmə metodikası tədris edilməlidir.
- Qiymətləndirmə sistemi şəffaf olmalıdır, standart kriteriyalar hazırlanmalıdır.
- Ana dili ilə inteqrasiya olmalıdır, əvvəl ana dilində düşünmə bacarığı, sonra xarici dildə düüşünmə və yazma bacarığı formalaşdırılmalıdır.
DİM-in bu qərarı düzgün addımdır. Amma ETN də gərək öz vəzifəsinin öhdəsindən gələ bilsin, uşaqları repetitorxanalardan məktəbə qaytarsın, bu yenilikləri elmi əsaslarla sistemli tətbiq məktəblərdə tətbiq etsin. Düşünürəm ki, bu addımın uğurlu olması daha çox ETN-nin fəaliyyətindən asılı olacaqdır.
Yəni, bu yeniliyin uğurliu olması üçün, esse imtahana yox, təhsil sisteminə daxil edilməlidir. Əgər təhsil sistemi dəyişməzsə, imtahanı dəyişmək yalnız formadır, məzmun deyil, faydası da olmaz. Əgər şagird fikrini əsaslandıra bilmirsə, arqument qura bilmirsə, məntiqi struktur yarada bilmirsə, ona 5 dil öyrətməyin nə mənası var?
Dosent İlham Əhmədov
