Tənqid, ilk baxışda soyuq və narahatlıq doğuran bir yanaşma kimi görünsə də, əslində tərəqqinin və təkamülün ən güclü mühərrikidir. Hər bir sistem, istər texnoloji, istərsə də sosial olsun, öz səhvlərini görmək və onları düzəltmək üçün bir əks-əlaqə mexanizminə ehtiyac duyur. İnsan yetişdirən və cəmiyyətin gələcəyini formalaşdıran təhsil sistemi isə bu mexanizmdən kənarda qala bilməz. Tənqidə qapalı olan bir təhsil modeli sadəcə yerində saymır, həm də zamanın sürətli tələblərindən geridə qaldığı üçün funksionallığını itirir.
Bəs tənqidə kor olan bir təhsil sistemi inkişaf edə bilərmi? Cavab birmənalı olaraq xeyrdir, çünki tənqidə qapalı olmaq, mövcud problemləri inkar etmək və köhnəlmiş metodlara kor-koranə bağlanmaq deməkdir. Müəllimin sorğulanmadığı, kurikulumun toxunulmaz sayıldığı və tələbənin rəyinin nəzərə alınmadığı mühitdə yaradıcı və azad düşüncə boğulur. Səhvlərini gizlədən təhsil mühiti gələcəyə innovativ kadrlar deyil, sadəcə əzbərçi fərdlər qazandırır ki, bu da cəmiyyətin ümumi inkişafının qarşısındakı ən böyük səddə çevrilir.
Digər mühüm sual isə budur: Biz tənqiddən nəticə çıxara bilirikmi? Təəssüf ki, çox vaxt tənqid şəxsi hücum və ya hörmətsizlik kimi qəbul edilir və dərhal müdafiə instinkti işə düşür. Halbuki, sağlam tənqid bir aynadır; o, bizim görmək istəmədiyimiz, lakin düzəldilməsi vacib olan qüsurlarımızı göstərir. Tənqiddən nəticə çıxarmaq yüksək emosional intellekt və obyektivlik tələb edir. Əgər biz tənqidi şəxslərə deyil, proseslərə yönəlmiş bir diaqnoz kimi qəbul etməyi öyrənməsək, eyni səhvləri təkrarlamaq problemindən xilas ola bilmərik.
Təhsil sahəsində tənqidin inkişafa çevrilməsi üçün sistem daxilində şəffaf rəy mədəniyyəti formalaşmalıdır. Bu, təkcə rəhbərliyin müəllimi tənqid etməsi deyil, həm də tələbələrin, valideynlərin və cəmiyyətin təhsilin keyfiyyəti barədə açıq danışa bilməsidir. Müasir dünyada ən uğurlu təhsil sistemləri mütəmadi olaraq tənqidi analizlər aparan, proqramlarını yeniləyən və dəyişikliklərə çevik reaksiya verən sistemlərdir. Səhvləri cəzalandırmaq yerinə, onlardan öyrənmək prinsipi qəbul edildikdə təhsil həqiqi mənada tərəqqi edir.
Yekun olaraq, tənqid hər hansı bir sistemi yıxmaq üçün deyil, onu daha möhkəm təməllər üzərində yenidən qurmaq üçün təqdim olunan bir şansdır. Tənqidə qapalı olan təhsil gələcəyi inşa edə bilməz, çünki o, keçmişin ehkamlarında sıxışıb qalıb. Biz yalnız tənqidə qulaq asmağı, ondan rasional nəticələr çıxarmağı və bu nəticələri real islahatlara çevirməyi bacardığımız zaman həm təhsilimizdə, həm də təfəkkürümüzdə böyük bir sıçrayış edə bilərik.
Vüqar Məmmədov
Təhsil üzrə ekspert
