Bir universitetin taleyi heç vaxt yalnız bir universitetin taleyi olmur. O, bütöv ali təhsil sisteminin vəziyyətini, dövlətin təhsil siyasətini, idarəetmə mədəniyyətini və ölkənin gələcək inkişaf modelini əks etdirən göstəricidir. Bu baxımdan Bakı Qızlar Universiteti (BQU) ətrafında yaranmış vəziyyət təkcə bir ali məktəbin akkreditasiya məsələsi kimi deyil, Azərbaycanın özəl ali təhsil siyasətinin mahiyyəti, dövlət–özəl tərəfdaşlığının vəziyyəti və ali təhsil idarəçiliyinin keyfiyyəti baxımından qiymətləndirilməlidir.
Əgər 35 il fəaliyyət göstərmiş, minlərlə məzun yetişdirmiş və cəmiyyətdə müəyyən akademik nüfuz qazanmış bir universitet fəaliyyətini davam etdirməkdə ciddi çətinliklə üzləşirsə, əsas sual “Universitet niyə akkreditasiyadan keçmədi?” olmamalıdır. Əsas sual belə olmalıdır:
Azərbaycanın özəl ali təhsil siyasəti hansı inkişaf fəlsəfəsinə əsaslanır?
Bu sual təkcə Bakı Qızlar Universitetinə deyil, ölkənin bütün ali təhsil sisteminin gələcəyinə aiddir.
Hüquqi dövlət prinsipi və ali təhsil siyasəti
Ali təhsil sahəsində qəbul edilən inzibati qərarlar yalnız qanunvericiliyə formal uyğunluq baxımından deyil, hüquqi dövlət prinsipləri baxımından da qiymətləndirilməlidir.
Müasir inzibati hüquqda geniş yayılmış bir sıra prinsiplər var: mütənasiblik, hüquqi müəyyənlik, qanuni gözlənti, şəffaflıq, əsaslandırılmış qərarvermə, ictimai hesabatlılıq.
Əgər dövlət uzun illər ərzində universitetə fəaliyyət göstərmək hüququ verib, tələbə qəbulunu təsdiqləyib və onun verdiyi diplomları tanıyıbsa, həmin universitetin tələbələri, müəllimləri və təsisçiləri üçün qanuni gözlənti formalaşır. Belə vəziyyətdə fəaliyyətin məhdudlaşdırılması ilə bağlı qərarlar yalnız hüquqi baxımdan deyil, akademik, sosial və iqtisadi baxımdan da əsaslandırılmalıdır.
Özəl universitetlər strateji tərəfdaşdır, yoxsa inzibati nəzarət obyekti?
Müstəqillik dövründə Azərbaycanda özəl ali təhsil sektoru demək olar ki, dövlətin maliyyə dəstəyi olmadan formalaşmışdır. İnkişaf etmiş ölkələrdə özəl universitetlər dövlət sifarişləri, elmi qrantlar, vergi güzəştləri, innovasiya fondları və texnologiya transfer proqramları vasitəsilə dəstəkləndiyi halda, Azərbaycanda onlar əsasən öz daxili resursları hesabına fəaliyyət göstərmişlər. Belə şəraitdə 35 il ərzində fəaliyyətini davam etdirən universitetin mövcudluğu özü müəyyən institusional dayanıqlığın göstəricisi hesab edilə bilər.
Müasir ali təhsil siyasətinin əsas prinsipi belə olmalıdır: əvvəl inkişaf etdirmək, yalnız son çarə kimi məhdudlaşdırmaq.
Bakı Qızlar Universiteti təcrübəsi əhəmiyyətlidir
Bakı Qızlar Universiteti ölkənin ilk özəl ali təhsil müəssisələrindən biridir. İctimaiyyət tərəfindən 35 illik fasiləsiz fəaliyyət, minlərlə məzun, pedaqoji istiqamət üzrə ixtisaslaşma, qadın təhsilinin inkişafına yönəlmiş missiya, uzun illər korrupsiya və ya ciddi ictimai qalmaqallarla bağlı mənfi reputasiyanın olmaması xüsusi qeyd oluna bilər. Əgər bu xüsusiyyətlər obyektiv qiymətləndirmə ilə təsdiqlənirsə, belə universitetin institusional potensialı qorunmalı və inkişaf etdirilməli idi.
Mühüm sual
BQU təsisçisi professor Ağarəhim Rəhimovun verdiyi sual diqqətə layiqdir: əgər universitet standartlara cavab vermirdisə, niyə onun fəaliyyətinə 35 il icazə verilmişdi?
Bu sual dövlət idarəçiliyində varisliklə bağlı fundamental məsələdir. Əgər universitet uzun illər fəaliyyət göstəribsə, dövlət sifarişi əsasında rəsmi qəbul aparıbsa, diplomları dövlət tərəfindən tanınıbsa, əvvəlki akkreditasiya proseslərindən keçibsə, onda iki ehtimal yaranır: ya əvvəlki qiymətləndirmələr kifayət qədər obyektiv olmayıb, ya da son qərarın əsaslandırılması ictimaiyyət üçün tam izah edilməyib. Hər iki halda dövlət qurumlarının ictimai hesabatlılığı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Akkreditasiya cəza deyil, inkişaf mexanizmidir
Avropa Ali Təhsil Məkanında tətbiq olunan ESG (Standards and Guidelines for Quality Assurance in the European Higher Education Area) sənədlərində akkreditasiyanın əsas məqsədi universitetləri bağlamaq deyil, onların keyfiyyət mədəniyyətini inkişaf etdirmək kimi müəyyən edilir. Beynəlxalq praktikada akkreditasiya bu mərhələləri əhatə edir: institusional özünütəhlil; ekspert qiymətləndirilməsi; inkişaf planının hazırlanması; keçid müddətinin verilməsi; təkrar qiymətləndirmə, yalnız ciddi və davamlı problemlər aradan qaldırılmadıqda sərt tədbirlərin tətbiqi. Bu yanaşma universitetlərin cəzalandırılmasına deyil, transformasiyasına xidmət edir.
Universitet bağlamağın sosial-iqtisadi nəticələri
Bir universitetin fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması təkcə inzibati qərar deyil. Bu qərarın təsirləri tələbələrin təhsil trayektoriyası, müəllimlərin məşğulluğu, elmi potensial, regionun sosial-iqtisadi inkişafı, vergi daxilolmaları, innovasiya ekosistemi, ali təhsildə rəqabət mühitinə vəsə sahələrə yayılır.
İnkişaf etmiş ölkələrdə belə qərarlar qəbul edilməzdən əvvəl onların sosial-iqtisadi təsiri qiymətləndirilir.
XXI əsrin universitet modeli
Bugünkü universitet yalnız diplom verən müəssisə deyil. Müasir universitet tədqiqat aparır, patent yaradır, startaplar formalaşdırır, texnologiyanı kommersiyalaşdırır, regional inkişafın lokomotivinə çevrilir. Buna görə universitetlər yalnız mövcud vəziyyətinə görə deyil, gələcək inkişaf potensialına görə də qiymətləndirilməlidir.
Süni intellekt dövründə yeni yanaşma
Generativ süni intellekt ali təhsili kökündən dəyişdirir. Bu gün dünyanın aparıcı universitetləri əsas diqqəti bağlanmağa deyil, rəqəmsal transformasiyaya yönəldirlər. Əgər universitetdə problemlər mövcuddursa, ilk addım onun bağlanması deyil, bu istiqamətlərdə yenilənməsi olmalıdır: süni intellekt əsaslı tədris, rəqəmsal pedaqogika, təhsil analitikası, inklüziv təhsil, erkən uşaqlıq inkişafı, təhsil texnologiyaları, startap və innovasiya mərkəzləri. İnkişaf etmiş ali təhsil sistemləri universitetləri ləğv etmir, onları transformasiya edir.
Dövlət–özəl tərəfdaşlığının yeni modeli
Müasir ali təhsil nəzəriyyəsinə görə dövlət və özəl universitetlər rəqib deyil. Onlar vahid milli ali təhsil ekosisteminin iki tamamlayıcı hissəsidir. Güclü özəl universitetlər ali təhsilə çıxışı genişləndirir, rəqabəti artırır, innovasiyanı sürətləndirir, dövlət büdcəsinin yükünü azaldır, insan kapitalının inkişafına töhfə verir. Bu səbəbdən UNESCO və Dünya Bankının ali təhsil üzrə siyasət sənədlərində özəl ali təhsil strateji tərəfdaş kimi qiymətləndirilir.
Yeni ali təhsil siyasətinə ehtiyac var
Azərbaycan ali təhsil siyasəti yeni mərhələyə keçməlidir. Bu mərhələnin əsas istiqamətləri belə ola bilər: cəzayönümlü yox, inkişafyönümlü akkreditasiya; universitetlərin transformasiya proqramları; institusional mentorluq sistemi; risk əsaslı monitorinq; nəticəyönümlü qiymətləndirmə; dövlət–özəl ali təhsil tərəfdaşlığı; rəqəmsal transformasiya və süni intellekt strategiyaları.
Beləliklə, Bakı Qızlar Universiteti ətrafında yaranmış vəziyyət bir universitetin taleyindən daha geniş məna daşıyır. Bu hadisə Azərbaycan ali təhsil sisteminin gələcək inkişaf fəlsəfəsi ilə bağlı fundamental suallar ortaya qoyur. Əgər məqsəd beynəlxalq rəqabətə davamlı ali təhsil sistemi qurmaqdırsa, əsas prioritet fəaliyyət göstərən universitetlərin potensialını qorumaq, onların zəif tərəflərini aradan qaldırmaq və beynəlxalq standartlara uyğun institusional transformasiyanı təmin etmək olmalıdır.
Qərarların legitimliyi yalnız onların qanuniliyindən deyil, həm də ədalətliliyindən, şəffaf əsaslandırılmasından və cəmiyyət tərəfindən qəbul edilməsindən asılıdır. Bu səbəbdən Bakı Qızlar Universiteti ilə bağlı qəbul edilmiş qərarın hüquqi, akademik və strateji əsaslarının ictimaiyyətə dolğun şəkildə izah edilməsi vacibdir.
Güclü ali təhsil sistemi zəif institutları sadəcə sıradan çıxarmaqla deyil, onların inkişafına şərait yaratmaqla formalaşır. XXI əsrdə universitetlərin dəyəri yalnız auditoriyalar və diplomlarla deyil, yaratdıqları bilik, innovasiya, startaplar, insan kapitalı və cəmiyyətə verdikləri töhfə ilə ölçüləcək. Azərbaycanın ali təhsil siyasəti də məhz bu inkişaf fəlsəfəsinə söykənməlidir.
Dosent İlham Əhmədov
