Tarixi şəxsiyyətlər haqqında danışmaq asandır. Bir neçə cümlə qurursan, bir insanın adını ləkələyirsən, sonra da bunu “mənim fikrimdir” deyib kənara çəkilirsən. Amma tarixdə ad qazanmış şəxsiyyət haqqında hökm vermək şəxsi zövq məsələsi deyil. Bunun üçün sənəd, arxiv, şahid ifadəsi, elmi araşdırma və ən başlıcası, mənbələrin müqayisəsi lazımdır.
Son vaxtlar ADP sədri Sərdar Cəlaloğlunun Qaçaq Nəbi və onun həyat yoldaşı Həcər haqqında səsləndirdiyi iddialar yenidən bu məsələni gündəmə gətirib. Burada məqsəd siyasi polemikanı başqa bir siyasi polemika ilə əvəz etmək deyil. Məsələ daha sadədir, bir tarixi şəxsiyyət haqqında irəli sürülən iddia elmi mənbələrlə təsdiqlənirmi, yoxsa yox?
Çünki Qaçaq Nəbi haqqında artıq yüz ildən çoxdur ki, təkcə xalq arasında danışılmır. Onun həyatı, mübarizəsi, dövrün sosial münasibətləri, qaçaqçılıq hərəkatının səbəbləri və “Qaçaq Nəbi” dastanının variantları alimlərin, folklorşünasların və tarixçilərin araşdırma predmetidir.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının 2026-cı ilin martında Qaçaq Nəbinin anım günü ilə bağlı yaydığı materialda Nəbi 1851–1896-cı illərdə yaşamış, Qafqazda çar Rusiyası əleyhinə uzunmüddətli qaçaq-partizan hərəkatının rəhbərlərindən biri kimi təqdim olunur. Həmin elmi məlumatda onun şəxsi igidliyi və xalq arasında qazandığı nüfuzla Qafqaz, İran və Türkiyə coğrafiyasında geniş tanınan qəhrəman obrazına çevrildiyi bildirilir.
Burada söhbət yalnız folklorun yaratdığı romantik obrazdan getmir. Nəbi ilə bağlı ən mühüm yazılı mənbələrdən biri Bəhlul Behcətin “Qaçaq Nəbinin tarixi” əsəridir. Behcət adi bir dastançı olmayıb. O, Zəngəzur qəzasının qazısı, tarixçi və folklorşünas kimi həmin regionun ictimai mühitini bilən şəxs idi. Elmi araşdırmalarda onun əsərinin arxiv sənədləri, tarixi faktlar, el ağsaqqallarının söylədikləri və Nəbinin silahdaşları ilə bağlı məlumatlar əsasında hazırlandığı xüsusi vurğulanır. A.V. Nəbiyeva bu əsəri XIX əsrin tarixi mənzərəsini və qaçaqçılıq hərəkatının mahiyyətini daha real məzmunda əks etdirən mühüm mənbə hesab edir.
Deməli, Nəbi haqqında mübahisə etmək istəyən adamın qarşısında ilk növbədə həmin mənbə dayanır. Əgər kimsə Bəhlul Behcətin məlumatlarını səhv hesab edirsə, bunun yolu çıxışlarında ağır sözlər işlətmək deyil. Konkret sənədi göstərmək, konkret faktı təkzib etmək, alternativ arxiv materialı ortaya qoymaqdır.
Tarix elmi belə işləyir.
Qaçaq Nəbinin qəhrəmanlaşdırılmasının səbəbini də yalnız sonrakı dastanlarda axtarmaq düzgün deyil. Onun yaşadığı XIX əsr Azərbaycanın kəndli təbəqəsinin, vergi münasibətlərinin, yerli idarəçilik sisteminin və çar imperiyasının inzibati-siyasi quruluşunun ciddi gərginliklər yaratdığı dövr idi. Qaçaq hərəkatının meydana gəlməsi də məhz bu sosial-siyasi şəraitdən ayrı götürülə bilməz. Qeyd edək ki, Azərbaycanda qaçaq hərəkatının meydana gəlməsi məhz indiki Qubadlı rayonunun Aşağı Mollu kəndində anadan olmuş Qaçaq Nəbinin adı ilə bağlıdır. Afaq Qasımovanın araşdırmasında Bəhlul Behcətin əsərinin Qaçaq Nəbinin yaşadığı dövrün ictimai-siyasi vəziyyətini, vergi qanunlarının yaratdığı çətinlikləri, qaçaqçılığın köklü səbəblərini və Qaçaq Nəbi hərəkatının mahiyyətini öyrənmək baxımından dəyərli mənbə olduğu vurğulanır.
Bəs Qaçaq Nəbinin qəhrəmanlıq obrazı nə qədər geniş yayılmışdı?
Folklorşünas Füzuli Bayatın araşdırması burada çox maraqlı bir mənzərə yaradır. Onun hesablamasına görə, araşdırmaya cəlb edilmiş 11 qaçaq dastanında 164 qoşma və gəraylı mövcuddur və onların 83-ü Qaçaq Nəbiyə həsr olunub. Yəni bu folklor materiallarının yarıdan çoxu məhz Nəbinin adına bağlıdır. Bayatın araşdırmasında Azərbaycan, İran və Türkiyədə “Qaçaq Nəbi” dastanının müxtəlif variantlarının mövcudluğu da göstərilir.
Bu rəqəmlər bir şeyi göstərir: Qaçaq Nəbinin xalq yaddaşındakı yeri təsadüfi deyil.
Əlbəttə, folklor mətnini arxiv sənədi ilə eyniləşdirmək olmaz. Dastanda qəhrəman böyüdülə, hadisələr poetikləşdirilə, müəyyən epizodlar zaman keçdikcə dəyişə bilər. Bu, bütün xalq qəhrəmanlığı dastanlarına aid ümumi xüsusiyyətdir. Amma buradan tamamilə əks nəticə çıxarmaq (yəni “dastanlaşmışdırsa, deməli, həmin şəxs haqqında bütün qəhrəmanlıq təsəvvürləri yalandır” demək) elmi baxımdan daha böyük səhvdir.
Folklorşünas Füzuli Bayatın araşdırmasında qeyd olunur ki, Qaçaq Nəbi haqqında yaranmış qəhrəmanlıq nəğmələri, rəvayətlər və hekayətlər zaman keçdikcə peşəkar ifaçıların repertuarında yeni mərhələ keçirərək dastanlaşmışdır. Eyni mənbə Qaçaq Nəbi və Qaçaq Kərəm obrazlarının XX əsrin əvvəllərində Koroğludan sonra Azərbaycan folklor mühitində ən geniş yayılmış qəhrəman obrazlarından olduğunu göstərir.
Burada daha bir mühüm məsələ ortaya çıxır, Qaçaq Nəbi obrazının yalnız Quzey Azərbaycanda yaşadığını düşünmək də doğru deyil. AMEA-nın 2026-cı ildə yaydığı məlumatda onun Azərbaycanla yanaşı İran və Türkiyə coğrafiyasında da geniş yayılmış qəhrəman obrazına çevrildiyi qeyd olunur.
Bu, xüsusilə Güney Azərbaycan məsələsində əhəmiyyətlidir. Xalq yaddaşı inzibati sərhədlərlə idarə olunmur. Zəngəzurdan Təbrizə, Urmudan Anadoluya qədər eyni tarixi-mədəni yaddaşın müxtəlif təzahürləri ola bilər. Nəbinin adının Güney Azərbaycanda da yaşaması onun yalnız bir kəndin və ya bir rayonun folklor personajı olmadığını göstərən mədəni faktlardan biridir.
Bəs Həcər?
Məhz burada ehtiyatlı olmaq daha vacibdir. Çünki Həcər haqqında sonradan yaradılmış müxtəlif rəvayətlər və iddialar bir-birinə qarışdırılıb. Hər hansı bir rəvayəti sənəd kimi təqdim etmək nə qədər yanlışsa, bir rəvayətdəki ziddiyyətə əsaslanaraq bütün tarixi şəxsiyyətin həyatını saxtalaşdırmaq da bir o qədər yanlışdır.
Həcər obrazının Qaçaq Nəbi dastanlarında ayrıca və mühüm yer tutması elmi mənbələrdə təsdiqlənir. Füzuli Bayatın araşdırmasında Nəbinin özü ilə yanaşı, onun silahdaşlarının, Boz atının və xüsusilə xanımı Həcərin aşıq yaradıcılığında geniş vəsf edildiyi göstərilir. Tədqiqatçı alim, mərhum folklorşünas Azad Nəbiyevin Qaçaq Nəbi dastanının xüsusiyyətləri ilə bağlı araşdırmaları da bu folklor ənənəsinin ayrıca öyrənildiyini göstərir.
Ona görə də Həcər haqqında sensasion xarakterli iddia irəli sürülürsə, sual çox sadədir: mənbə haradadır?
Tarixi sənəd göstərilmirsə, konkret arxiv materialına istinad edilmirsə, şahid məlumatının mənşəyi açıqlanmırsa, bir insanın namusuna, şəxsi həyatına və tarixi nüfuzuna toxunan ağır iddiaları “tarixi fakt” kimi təqdim etmək olmaz.
Eyni prinsip Qaçaq Nəbinin özünə də aiddir.
Qaçaq Nəbi haqqında danışarkən onu qüsursuz, bütün hərəkətləri yalnız müsbət olan mifoloji varlıq kimi təqdim etmək də tarixçilik deyil. XIX əsrin qaçaq hərəkatını müasir hüquqi və siyasi ölçülərlə mexaniki şəkildə qiymətləndirmək olmaz. Qaçaq hərəkatının iştirakçıları silahlı mübarizə aparırdılar və onların fəaliyyətinin bütün epizodlarını yalnız romantik qəhrəmanlıq çərçivəsində təqdim etmək elmi yanaşma olmaz. Amma eyni dərəcədə, onların fəaliyyətini yalnız cinayət və quldurluq kateqoriyasına salmaq da həmin dövrün sosial-siyasi reallıqlarını görməmək deməkdir.
Elmi yanaşmanın üstünlüyü də məhz bundadır, nə kor-koranə qəhrəmanlaşdırır, nə də siyasi məqsədlə qaralayır.
Qaçaq Nəbinin tarixdəki yeri onun haqqında çəkilmiş filmlərlə, yazılmış şeirlərlə və xalq arasında dolaşan əhvalatlarla yanaşı, yazılı mənbələr, folklor nümunələri və tədqiqatlarla birlikdə qiymətləndirilməlidir. Azərbaycan Prezident Kitabxanasının Qaçaq Nəbi haqqında biblioqrafik məlumatında da onun xalq yaddaşında milli azadlıq mübarizəsinin qəhrəmanlarından biri kimi yaşadığı, haqqında dastan və nəğmələr yaradıldığı qeyd olunur.
Burada daha bir incə məsələ var. Tarixi şəxsiyyətə münasibət yalnız həmin şəxsiyyətin doğulduğu kəndin, rayonun və ya bölgənin insanlarının hissləri ilə ölçülmür. Amma xalqın tarixi yaddaşına hörmət də elmi müzakirənin elementar şərtidir. Bir insanın nəsillər boyu qəhrəman kimi xatırlanmasının özü araşdırılmalı sosial-mədəni faktdır. Bu yaddaşı təhqir etməklə tarix dəyişmir.
Əksinə, tarix haqqında əsassız ittihamlar ortaya atıldıqca həmin şəxsiyyətə maraq artır və insanlar ilkin mənbələrə qayıtmağa başlayırlar.
Bəlkə də ən maraqlı sual budur, Qaçaq Nəbi niyə bu qədər narahatlıq doğurur?
Bunun cavabını siyasi ittihamlarda deyil, tarixin özündə axtarmaq lazımdır. Qaçaq Nəbi obrazı imperiya idarəçiliyinə qarşı müqavimət, sosial ədalətsizliklə barışmamaq və xalq yaddaşında azadlıq arzusu ilə birləşib. Ona görə də Qaçaq Nəbi yalnız konkret bir XIX əsr adamı deyil, sonrakı nəsillərin ona yüklədiyi mənaların da daşıyıcısıdır.
Məhz buna görə onun haqqında danışarkən sözün məsuliyyəti artır.
Əgər Sərdar Cəlaloğlu və ya başqa bir şəxs Qaçaq Nəbinin tarixdə qəhrəman kimi təqdim edilməsinə etiraz edirsə, bunun ən sağlam yolu var, Bəhlul Behcətin əsərindəki konkret faktlara cavab vermək, Füzuli Bayatın folklor araşdırmalarındakı nəticələri təkzib etmək, AMEA tədqiqatlarının hansı hissəsində səhv olduğunu göstərmək, arxiv sənədləri ortaya qoymaq.
Yoxsa “Nəbi belə olmayıb”, “Həcər belə olub” tipli hökm cümlələri elmi arqument sayıla bilməz.
Tarix qarşısında hər kəsin borcu eynidir, iddia edən sübut etməlidir.
Qaçaq Nəbi haqqında müasir elmi ədəbiyyatın ortaya qoyduğu mənzərə kifayət qədər aydındır. O, XIX əsrin Zəngəzur mühitində formalaşmış qaçaq-partizan hərəkatının ən məşhur simalarından biri olub, onun həyatı və mübarizəsi yazılı və şifahi mənbələrdə geniş əks olunub; haqqında Azərbaycan, İran və Türkiyə coğrafiyasında çoxsaylı folklor nümunələri yaranıb, Həcər obrazı da həmin yaddaşın ayrılmaz hissəsinə çevrilib.
Bunların hamısını bir neçə emosional çıxışla silmək mümkün deyil.
Tarixdə hökmü siyasətçi vermir, tarix özü verir.
Tarix isə hökmünü sənədlə, yaddaşla, elmi araşdırma ilə və zamanın sınağından keçmiş faktlarla verir.
Qaçaq Nəbi haqqında ən doğru münasibət də budur, onu nə müqəddəsləşdirmək, nə də qaralamaq. Mənbələri açmaq, sənədləri müqayisə etmək, folklorla tarixi faktı ayırmaq və yalnız bundan sonra nəticə çıxarmaq.
Əks halda, biz Qaçaq Nəbini yox, öz tarixçilik mədəniyyətimizi müzakirə etmiş olacağıq.
Və bu müzakirədə əsas sual artıq “Qaçaq Nəbi kim idi?” olmayacaq.
Əsas sual belə olacaq, tarix qarşısında məsuliyyət daşıyan cəmiyyət öz qəhrəmanlarını araşdırma ilə müdafiə etməyi, yaxud tənqid etməyi bacarırmı?
Rəsul Mirhəşimli
