Tədqiqat universitetləri hədəfi, qrant siyasəti və ali təhsildə institusional ziddiyyət
Elm və Təhsil Nazirliyinin 20 oktyabr 2026-cı ildə süni intellekt və kibertəhlükəsizlik sahələrində inkişafın sürətləndirilməsi məqsədilə elan etdiyi qrant müsabiqəsi elmi ictimaiyyət qarşısında ciddi suallar yaradır. Müsabiqənin əsas məqsədi ölkənin elmi potensialını gücləndirmək, rəqabətqabiliyyətli tədqiqatları dəstəkləmək və elmi nəticələrin praktik tətbiqini təşviq etməkdir. Lakin elanda iştirak hüququnun yalnız Nazirliyin tabeliyindəki elmi müəssisələrdə çalışan alim, tədqiqatçı və mütəxəssislərlə məhdudlaşdırılması universitetlərdə çalışan alimləri bu müsabiqədən kənarda saxlayır.
Universitetlərin elmi potensialını inkişaf etdirmək dövlətin və Elm və Təhsil Nazirliyinin prioritetidirsə, niyə strateji əhəmiyyətli sahələrdə elan edilən qrant müsabiqəsində universitet alimlərinə birbaşa iştirak imkanı verilmir?
Bu, yalnız bir müsabiqənin iştirak şərtləri ilə bağlı məsələ deyil. Problem dövlətin universitet elminə münasibətinin, ali təhsil müəssisələrinin inkişafına dəstəyin və elmi maliyyələşdirmə siyasətinin məqsədlərinin nə dərəcədə uzlaşdırılmasıdır.
Strategiya nə vəd edirdi, reallıq hansı sualları yaradır?
Azərbaycan Respublikasının 2022–2026-cı illərdə sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyasında mühüm hədəf müəyyənləşdirilmişdi: 2026-cı ilin sonunadək ölkədə tədqiqat potensialı yüksək olan iki universitetin bazasında iki tədqiqat universitetinin yaradılması. Bu hədəf elmi tədqiqatların inkişafı, elm və təhsilin inteqrasiyası və Azərbaycan universitetlərinin beynəlxalq elmi məkanda mövqeyinin gücləndirilməsi ilə əlaqələndirilirdi.
Lakin tədqiqat universiteti yaratmaq yalnız universitetə yeni status vermək və ya adını dəyişdirmək demək deyil. Bunun üçün universitetin elmi infrastrukturu, tədqiqatçı kadrları, beynəlxalq nəşrləri, doktorantura hazırlığı və davamlı elmi maliyyələşdirmə imkanları olmalıdır.
Nazirlər Kabinetinin 2017-ci il 29 dekabr tarixli 610 nömrəli qərarı ilə təsdiqlənmiş tələblərə görə, tədqiqat universiteti statusuna iddia edən ali təhsil müəssisəsi son beş il ərzində yerli və beynəlxalq donorlardan elm sahəsində ən azı 20 qrant almalıdır. Deməli, universitetin tədqiqat universitetinə çevrilməsi üçün qrantların əldə olunması sadəcə arzuolunan üstünlük deyil, müəyyən edilmiş institusional meyarlardan biridir.
Burada paradoks yaranır: universitetlərdən tədqiqat universitetinə çevrilmək üçün qrant əldə etmək tələb olunur, lakin strateji əhəmiyyətli elmi qrant müsabiqəsində onların iştirakı məhdudlaşdırılır. Universitetlərdən elmi potensial yaratmaq tələb olunduğu halda, həmin potensialın inkişafı üçün maliyyə imkanlarına çıxış niyə kifayət qədər geniş deyil?
2026-cı ilin fevralında Nazirlik tərəfindən verilən rəsmi cavabda iki tədqiqat universitetinin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı qərarın hələ qəbul olunmadığı bildirilmişdi. İndi isə 2022–2026-cı illər Strategiyasının başa çatmasına təxminən iki ay qalır. Bu şəraitdə hədəfin icra vəziyyəti, əldə olunmuş nəticələr və qalan tədbirlər barədə aydın ictimai hesabatın təqdim edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Universitet elmi niyə kənarda qalmalıdır?
Universitetlər yalnız kadr hazırlayan müəssisələr deyil. Onlar yeni biliklərin yaradıldığı, elmi tədqiqatların aparıldığı, doktorantların hazırlandığı və innovasiyaların inkişaf etdirildiyi elmi mərkəzlərdir. Süni intellekt və kibertəhlükəsizlik kimi sahələrdə çalışan universitet alimlərinin bu fəaliyyətlərdən kənarda təsəvvür edilməsi elmi potensialın tam səfərbər olunması prinsipinə uyğun görünmür.
Dövlətin elmi siyasəti elmi müəssisələri universitetlərə qarşı qoymamalıdır. Əksinə, onların imkanlarını birləşdirməlidir. Elmi-tədqiqat institutlarının ixtisaslaşmış təcrübəsi universitetlərin pedaqoji və elmi potensialı ilə birləşdikdə daha güclü layihələr yarana bilər.
Müsabiqənin məqsədi ölkənin süni intellekt və kibertəhlükəsizlik sahəsində elmi imkanlarını artırmaqdırsa, layihənin keyfiyyəti, elmi yeniliyi, komandanın peşəkarlığı və tətbiq potensialı əsas seçim meyarları olmalıdır. Tədqiqatçının hansı qurumda çalışması isə layihənin icra imkanları ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Bu yanaşma universitetlərə avtomatik qrant verilməsi demək deyil. Universitet alimləri də digər iştirakçılar kimi rəqabətli ekspertizadan keçməli, layihənin elmi əsaslandırılmasını və gözlənilən nəticələrini sübut etməlidirlər. Əsas tələb bərabər və şəffaf rəqabət imkanının yaradılmasıdır.
Elm və Təhsil Nazirliyinə üç prinsipial sual
1. 2022–2026-cı illər Strategiyasında nəzərdə tutulmuş iki tədqiqat universitetinin yaradılması hədəfinin icrası üçün hansı konkret inkişaf maliyyələşdirmə mexanizmləri tətbiq edilib?
2. Universitetlərdən tədqiqat universiteti statusu üçün qrantlar əldə etmək tələb olunursa, onların elmi layihələrə müraciət imkanları niyə daha geniş və sistemli şəkildə təmin edilmir?
3. Universitet alimlərinin süni intellekt və kibertəhlükəsizlik üzrə dövlət qrantlarından kənarda qalması hansı elmi və təşkilati meyarlarla əsaslandırılır?
Bu suallar Nazirliyin niyyətləri barədə əsassız hökm vermək üçün deyil, dövlət siyasətinin məqsədləri ilə tətbiq olunan mexanizmlər arasında uyğunluğu müəyyənləşdirmək üçün verilir.
Universitetə tələb qoymaqla yanaşı, onun inkişafına şərait yaratmaq lazımdır
Tədqiqat universiteti inzibati qərarla deyil, illərlə aparılan elmi fəaliyyət, güclü kadr potensialı, beynəlxalq əməkdaşlıq və davamlı maliyyələşdirmə nəticəsində formalaşır. Universitetlərdən elmi nəticələr tələb etmək, lakin həmin nəticələrin əldə olunması üçün rəqabətli maliyyələşdirmə imkanlarını məhdudlaşdırmaq inkişaf siyasətinin səmərəliliyi barədə ciddi suallar yaradır.
Elm və Təhsil Nazirliyi universitetlər üçün ayrıca inkişaf yönümlü elmi qrant proqramı yarada, mövcud müsabiqələrdə universitet alimlərinin iştirakını nəzərdən keçirə və universitet–elmi institut konsorsiumlarını təşviq edə bilər. Bu mexanizmlər elmi keyfiyyətə, şəffaf ekspertizaya və ölçülə bilən nəticələrə əsaslanmalıdır.
Əsas məsələ dövlət qrantlarının hansı qurumun tabeliyində olan alimlərə verilməsi deyil, ayrılan vəsaitin ölkənin elmi və texnoloji inkişafına hansı töhfəni verməsidir.
Universitetlərdən tədqiqat universitetinə çevrilmək tələb olunursa, onların inkişafını təmin edən elmi maliyyələşdirmə də həmin strateji məqsədə xidmət etməlidir. Əks halda, tədqiqat universiteti yaratmaq hədəfi ilə universitetlərin real inkişaf imkanları arasında ziddiyyət yaranacaq.
Məqalənin tənqidi gücünü artırmaq üçün yalnız problemin qoyuluşu deyil, Elm və Təhsil Nazirliyinə ünvanlanan konkret, icra oluna bilən və nəticələri ölçülə bilən həll təklifləri də verilməlidir. Aşağıdakı bölməni məqalənin nəticə hissəsindən əvvəl əlavə etmək olar.
Qrant siyasətinin dəyişdirilməsi: universitetlərin inkişafı üçün 7 konkret təklif
Universitet alimlərinin qrant müsabiqələrində iştirak imkanlarının genişləndirilməsi yalnız formal bərabərlik məsələsi deyil. Bu, Azərbaycanın tədqiqat universitetləri yaratmaq, elmi potensialı gücləndirmək və elmin iqtisadi inkişafda rolunu artırmaq məqsədlərinin həyata keçirilməsi üçün zəruri institusional şərtdir. Buna görə mövcud vəziyyətdən çıxış yolu ümumi çağırışlarla deyil, konkret maliyyələşdirmə və idarəetmə mexanizmləri ilə müəyyən edilməlidir.
1. Mövcud süni intellekt və kibertəhlükəsizlik qrant müsabiqəsi üzrə iştirak imkanlarının yenidən nəzərdən keçirilməsi.
ETN-nin 20 oktyabr 2026-cı il tarixli elanında iştirak hüququ Nazirliyin tabeliyindəki elmi müəssisələrdə çalışan alim, tədqiqatçı və mütəxəssislərlə məhdudlaşdırılıb.
Nazirliyə təklif edilir ki, mövcud qaydaların imkan verdiyi halda, universitetlərdə çalışan tədqiqatçıların da layihə rəhbəri və ya birgə icraçı kimi iştirakına şərait yaradılsın. Bunun cari müsabiqənin şərtlərinə uyğun şəkildə həyata keçirilməsi mümkün olmadıqda, universitetlər üçün ayrıca, paralel qrant istiqaməti elan edilsin. Şərtlərə dəyişiklik edilərsə, bütün potensial iştirakçılara bərabər imkan yaratmaq üçün müddətlər və prosedurlar şəffaf şəkildə tənzimlənsin.
2. Universitetlərin inkişafı üçün ayrıca dövlət qrant proqramının yaradılması.
ETN 2027–2030-cu illəri əhatə edən, hər il maliyyələşdirilməsi nəzərdə tutulan “Universitet elminin inkişafı qrantları” proqramı hazırlaya bilər. Proqram iki istiqaməti əhatə etməlidir:
·İlkin inkişaf qrantları: yeni tədqiqat qruplarının yaradılması, ilkin elmi nəticələrin əldə edilməsi, metodologiyanın sınaqdan keçirilməsi və böyük qrantlara müraciət üçün layihələrin hazırlanması.
· Strateji tədqiqat qrantları: süni intellekt, kibertəhlükəsizlik, enerji, səhiyyə, təhsil texnologiyaları və digər prioritet sahələrdə fundamental və tətbiqi tədqiqatların maliyyələşdirilməsi.
Qrantların məbləği layihənin miqyasına, zəruri infrastrukturuna və gözlənilən nəticələrinə uyğun müəyyənləşdirilməlidir. Maliyyələşdirmə təkcə artıq güclü tədqiqat infrastrukturu olan universitetlərə deyil, inkişaf potensialı yüksək olan, lakin ilkin resurslara ehtiyacı bulunan universitet qruplarına da açıq olmalıdır.
3. Universitet–elmi institut konsorsiumlarının dəstəklənməsi.
Süni intellekt və kibertəhlükəsizlik kimi sahələrdə elmi nəticələr çox vaxt müxtəlif ixtisasların və texniki imkanların birləşdirilməsini tələb edir. Buna görə universitetlərin, elmi-tədqiqat institutlarının və zəruri hallarda texnologiya şirkətlərinin birgə layihələri üçün xüsusi mexanizm yaradılmalıdır.
Belə layihələrdə universitet alimi elmi rəhbər, tədqiqat institutu texniki tərəfdaş, müəssisə isə tətbiq tərəfdaşı kimi çıxış edə bilər. Konsorsiumun iştirakı avtomatik üstünlük yaratmamalı, lakin real əməkdaşlıq və tamamlayıcı kompetensiyalar müsabiqədə qiymətləndirilməlidir.
4. Tədqiqat universitetlərinə keçid üçün maliyyə və fəaliyyət yol xəritəsinin hazırlanması.
2022–2026-cı illər üzrə sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyasında müəyyənləşdirilmiş iki tədqiqat universitetinin yaradılması hədəfi ayrıca institusional icra planı ilə müşayiət olunmalıdır.
2026-cı ilin sonunadək ETN aşağıdakı məlumatları əhatə edən açıq hesabat təqdim etməlidir: hədəfin icra vəziyyəti, namizəd universitetlərin mövcud elmi potensialı, qrant maliyyələşdirməsi göstəriciləri, yerinə yetirilməmiş tələblər və növbəti mərhələnin tədbirləri.
Əgər müəyyən edilmiş hədəflər tam yerinə yetirilməyibsə, buna görə universitetləri formal şəkildə məsul tutmaq kifayət deyil. Kadr çatışmazlığı, laboratoriya infrastrukturu, tədqiqat maliyyələşdirməsi və beynəlxalq elmi əməkdaşlıq problemləri ayrıca qiymətləndirilməli, onların aradan qaldırılması üçün 2027–2030-cu illəri əhatə edən proqram hazırlanmalıdır.
5. Qrantların bölüşdürülməsində şəffaf və elmi keyfiyyətə əsaslanan ekspertiza sisteminin tətbiqi.
Maliyyələşdirmənin əsas meyarı tədqiqatçının çalışdığı qurumun inzibati tabeliyi deyil, layihənin elmi keyfiyyəti və həyata keçirilmə imkanları olmalıdır. Bu məqsədlə bütün iştirakçılar üçün əvvəlcədən açıqlanmış qiymətləndirmə meyarları müəyyənləşdirilməlidir.
Məsələn, layihələr 100 ballıq sistemlə qiymətləndirilə bilər: elmi yenilik — 25 bal, metodoloji əsaslandırma — 25 bal, komandanın kompetensiyaları — 20 bal, icra planının reallığı — 15 bal, gözlənilən tətbiqi nəticələr — 15 bal.
Ekspertlərin maraqlar toqquşması bəyan edilməli, yekun qərarların əsaslandırılması və nəticələrdən şikayət mexanizmi təmin olunmalıdır. Bu model həm universitet alimlərinə, həm də elmi müəssisələrin əməkdaşlarına bərabər qaydaların tətbiqinə xidmət edər.
6. Universitetlərdə qrant hazırlığı və elmi layihələrin idarə edilməsi ofislərinin yaradılması.
Qrantların əldə olunması yalnız yaxşı elmi ideyadan asılı deyil. Layihənin hazırlanması, büdcənin əsaslandırılması, tərəfdaşların müəyyən edilməsi, hesabatlılıq və nəticələrin kommersiyalaşdırılması üzrə institusional kompetensiyalar da vacibdir.
Universitetlərdə bu funksiyaları yerinə yetirən kiçik qrant və tədqiqat dəstəyi ofisləri yaradılmalı, ilkin mərhələdə bir neçə universitet üzrə ortaq xidmət modeli sınaqdan keçirilməlidir. Ofislər müəllimlərə layihə yazmaq, beynəlxalq müsabiqələrdə iştirak etmək, büdcə hazırlamaq və elmi tərəfdaşlıq qurmaq üzrə metodik dəstək verməlidir.
Nəticədə universitetlərin yalnız mövcud qrantlara müraciət etmək deyil, yeni tədqiqat təşəbbüsləri formalaşdırmaq və davamlı elmi maliyyələşdirmə əldə etmək imkanları genişlənə bilər.
7. Nəticələrin ölçülməsi və ictimai hesabatlılığın təmin edilməsi.
Yeni qrant proqramlarının uğuru yalnız ayrılan maliyyənin həcmi ilə ölçülməməlidir. Hər il aşağıdakı göstəricilər açıqlanmalıdır:
· Universitetlərdən təqdim olunan layihələrin sayı və ümumi müraciətlərdə payı;
· Universitet və elmi müəssisələr üzrə uğurlu müraciətlərin faizi;
· Birgə konsorsium layihələrinin sayı;
· Əldə edilmiş elmi nəticələr, prototiplər və tətbiq olunmuş texnologiyalar;
· Qrantlardan sonra yaranmış yeni tədqiqat qrupları və doktorantların layihələrə cəlb olunması;
· Tədqiqat universiteti statusu üçün tələb olunan meyarlar üzrə irəliləyiş.
Bu göstəricilər dövlət maliyyəsinin hansı nəticələr verdiyini müəyyənləşdirməyə, uğurlu mexanizmləri genişləndirməyə və zəif nəticə göstərən istiqamətləri yenidən qurmağa imkan verər.
Elm və Təhsil Nazirliyinin qarşısında seçim var: universitetləri yalnız təhsil xidməti göstərən müəssisələr kimi idarə etmək, yoxsa onları ölkənin elmi, texnoloji və innovasiya potensialının əsas iştirakçılarından biri kimi inkişaf etdirmək.
İkinci seçimin həyata keçirilməsi üçün universitetlərin elmi fəaliyyətinə münasibət dəyişməli, qrant siyasəti strateji inkişaf məqsədləri ilə uzlaşdırılmalı və rəqabətqabiliyyətli layihələrin bütün uyğun elmi mühitlərdən irəli sürülməsinə şərait yaradılmalıdır.
Universitetlərdən tədqiqat universitetinə çevrilmək tələb edilirsə, dövlət onların bu məqsədə çatması üçün zəruri olan maliyyələşdirmə, ekspert dəstəyi və institusional imkanları da təmin etməlidir. Tədqiqat potensialı inzibati tabeliklə deyil, elmi keyfiyyət, əməkdaşlıq və nəticələrlə qiymətləndirilməlidir.
Dosent İlham Əhmədov
