Son hadisələr ətrafında yaranmış vəziyyət getdikcə ayrı-ayrı böhranların zənciri kimi deyil, vahid geosiyasi siqnal kimi qiymətləndirilir. Alternativ xarici siyasət vektoru ilə assosiasiya olunan rejimlərin — Bəşər Əsədin, Nikolas Maduronun və İranın ali lideri Əli Xameneinin hakimiyyətlərinin zəifləməsi bir çox analitik tərəfindən onların xarici tərəfdaşlarının siyasi təsirinə ciddi zərbə kimi qəbul olunur.
Kritik məqamlarda bu müttəfiqlərin heç biri hadisələrin gedişatını köklü şəkildə dəyişmək və ya dost rejimlərin hakimiyyətdə qalmasına sərt təminatlar vermək qabiliyyətini nümayiş etdirmədi. Bu isə onların real strateji təsir imkanlarının məhdudluğu barədə təsəvvür formalaşdırır.
Tribuna.az xəbər verir ki, bu sözləri politologiya üzrə fəlsəfə doktoru, ADU-nun dosenti Zaur Məmmədov bildirib. O qeyd edib ki, hegemon sabitlik nəzəriyyəsi baxımından burada əsas faktor ayrı-ayrı aktorların zəifləməsi deyil, dominant dövlətin güc alətlərini operativ və selektiv şəkildə tətbiq etmək bacarığını nümayiş etdirməsidir:
“Bu kontekstdə Vaşinqtonun siyasəti vahid xarici siyasət xətti çərçivəsində hərbi-siyasi, diplomatik və informasiya resurslarını birləşdirən proaktiv strateji davranış nümunəsi kimi çıxış edir.
Yaxın Şərqdən Latın Amerikasına qədər müxtəlif regionlarda yayılan diskurs getdikcə elitaların sağqalma praqmatizminə əsaslanır: dövlətlər və onların liderləri alternativ güc mərkəzlərinə yönəlmənin risklərini yenidən qiymətləndirməyə və eyni zamanda beynəlxalq sistemdə ən institusional və hərbi təminata malik aktor kimi ABŞ-la birbaşa qarşılıqlı əlaqə kanallarına marağı artırmağa meylli olmalıdırlar. Bu yanaşma rasional seçim nəzəriyyəsinin müddəalarına uyğundur; burada aktorlar təhlükəsizlik məsələlərində qeyri-müəyyənliyi minimuma endirməyə çalışırlar.
Neorealizm məntiqində belə epizodlar ayrı-ayrı dövlətlərin lokal böhranları deyil, qüvvələr balansının struktur dəyişikliklərinin indikatoru kimi şərh olunur.
Qısamüddətli dinamikada qlobal siyasətin periferiyasında müttəfiqlik əlaqələrinin konfiqurasiyasında nəzərəçarpan transformasiya müşahidə edilir. Əvvəllər alternativ güc mərkəzlərinin sabit iştirakçıları kimi qiymətləndirilən bir sıra dövlətlər, o cümlədən Rusiya və Çin, ciddi həssaslıq vəziyyəti ilə üzləşiblər. Bu isə xarici təhlükəsizlik təminatlarının real effektivliyi və böhran şəraitində strateji himayədarların etibarlılığı barədə müzakirələri gücləndirib”.
Z.Məmmədov bildirib ki, söhbət digər böyük dövlətlərin qlobal siyasətdən yoxa çıxmasından getmir:
“Lakin struktur realizm çərçivəsində əsas tezis qüvvədə qalır: təsir iyerarxiyasını formalaşdıran məhz gücü proyeksiya etmək və təhlükəsizlik təminatları vermək qabiliyyətidir. ABŞ yüksək strateji çeviklik və texnoloji üstünlük nümayiş etdirməkdə davam edir ki, bu da onun beynəlxalq münasibətlər sistemində mərkəzi düyün statusunu möhkəmləndirir.
Liberal institusionalizm mövqeyindən də görünür ki, Amerika xarici siyasəti yalnız hərbi alətlərə deyil, həm də müttəfiqlər şəbəkəsinə, beynəlxalq institutlara və koalision qarşılıqlı fəaliyyət mexanizmlərinə söykənir. Bu, institusional assimmetriya effekti yaradır və nəticədə hətta potensial rəqiblər də böyük ölçüdə Vaşinqton tərəfindən formalaşdırılan oyun qaydalarını nəzərə almağa məcbur olurlar.
Böyük dövlətlərin müqayisəli təhlili kontekstində ABŞ-la birbaşa qarşıdurmanın strateji xərclərinin hələ də son dərəcə yüksək olduğu aydın görünür. Məhz buna görə də əhəmiyyətli iqtisadi və hərbi potensiala malik dövlətlər belə açıq güc toqquşmasından yayınmağa üstünlük verir və əsasən məhdud rəqabət və regional balanslaşdırma çərçivəsində fəaliyyət göstərirlər.
Beləliklə, baş verən hadisələr təkqütblü məqam nəzəriyyəsinin tərəfdarlarının arqumentlərini gücləndirir. Bu yanaşmaya görə, çoxqütblülük ritorikasına baxmayaraq, dünya sistemi hələ də dominant güc mərkəzi ətrafında strukturlaşmaqda davam edir. Bu ölçüdə müşahidə olunan proses “çoxqütblülüyün süqutu” deyil, daha çox onun korreksiyasıdır.
Nəticədə dünya nizamının hibrid modeli formalaşır: formal olaraq — çoxqütblü ritorika, faktiki olaraq isə ABŞ-ın beynəlxalq proseslərin tempini müəyyən edə bildiyi, davam edən iyerarxiya”.
Gülşən Rəsul
