UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilən Sardis və Bin Təpə Lidiya kurqanları havadan müşahidə sistemi ilə qorunacaq
Texnologiyanın inkişafı tarixi və mədəni irsin qorunmasında da yeni imkanlar yaradır. Türkiyə zəngin mədəni irsinin gələcək nəsillərə çatdırılması məqsədilə bu imkanlardan istifadəni genişləndirir.
Bu çərçivədə Manisa vilayətində yerləşən Sardis qədim şəhərində və Bin Təpə Lidiya kurqanları ərazisində hava müşahidə və təhlükəsizlik mərkəzi istifadəyə verilib.
UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilən bu ərazi gecəgörmə və uzaq məsafədən müşahidə imkanlarına malik dronlar vasitəsilə nəzarətdə saxlanılacaq. Yeni sistemin əsas məqsədi qanunsuz qazıntıların və tarixi abidələrə zərər vurulmasının qarşısını almaqdır.
Bir vaxtlar sərvəti və erkən sikkə istehsalı ilə tanınan qüdrətli Lidiya dövlətinin paytaxtı olmuş Sardis Türkiyənin mühüm tarixi məkanlarından biridir. Yaxınlıqda yerləşən Bin Təpə isə Lidiya hökmdarlarının dəfn olunduğu, dünyanın ən böyük qədim nekropollarından biri hesab edilən ərazidir. Təxminən 75 kvadratkilometr sahəni əhatə edən nekropolda 120-dən çox kurqan tipli məzar yerləşir. Lidiya sivilizasiyasının arxeoloji və memarlıq irsini əks etdirən Sardis və Bin Təpə 2025-ci ildə UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilib.
Mədəni irsin qorunmasında müasir texnologiyalar
Türkiyənin mədəniyyət və turizm naziri Mehmet Nuri Ersoyun iştirakı ilə açılışı keçirilən Sardis Qədim Şəhəri Hava Müşahidə və Təhlükəsizlik Mərkəzi geniş ərazinin fasiləsiz izlənilməsinə imkan verəcək. Mərkəzin yaradılması qanunsuz qazıntıların və tarixi abidələrə zərər vurulmasının qarşısının əvvəlcədən alınmasına yönəlib.
Açılış mərasimində çıxış edən Mehmet Nuri Ersoy tarixi məkanlara yönələn təhdidlərin vaxtında aşkarlanmasının vacibliyini vurğulayıb. Bildirib ki, mərkəzin əsas məqsədi müasir texnologiyaların köməyi ilə qanunsuz qazıntıların qarşısını almaq və Türkiyənin mədəni sərvətlərinin öz tarixi məkanlarında qorunmasını təmin etməkdir.
Karnıyarık Təpə yaxınlığında, Bin Təpə kurqanlarına baxan keçmiş qazıntı evinin yenidən qurulması nəticəsində yaradılan mərkəz Türkiyənin mədəni sərvətlərin qanunsuz dövriyyəsinə qarşı mübarizə strategiyasının mühüm tərkib hissəsidir. Bu strategiya üç əsas istiqaməti — qanunsuz fəaliyyətlərin qarşısının alınmasını, beynəlxalq əməkdaşlığı və mədəni sərvətlərin geri qaytarılmasını əhatə edir.
Gecəgörmə imkanlarına malik iki uzaqmənzilli pilotsuz uçuş aparatı sistemi ilə təchiz olunan mərkəzin fəaliyyəti üç anten sistemi, müşahidə stansiyaları, böyük ekranlar və təhlükəsizlik kameraları vasitəsilə dəstəklənir. Mərkəzin təhlükəsizlik əməkdaşları dronların idarə olunması üzrə təlimləri başa vuraraq müvafiq sertifikatlar əldə ediblər. Şübhəli fəaliyyət və ya qanunsuz qazıntı cəhdi aşkarlandıqda, məlumat dərhal müdaxilə üçün jandarm bölmələrinə ötürüləcək.
Sardisdə yaradılan pilot mərkəzin təcrübəsinin Türkiyədə mədəni irsin mühafizəsi siyasətinin təkmilləşdirilməsinə və gələcəkdə əlavə qoruma tədbirlərinin hazırlanmasına töhfə verməsi gözlənilir.
Mədəni irsin qorunmasında beynəlxalq əməkdaşlıq
Türkiyə mədəni sərvətlərin qanunsuz dövriyyəsinə qarşı mübarizədə UNESCO, INTERPOL, Ümumdünya Gömrük Təşkilatı və BMT-nin Narkotiklər və Cinayətkarlıq üzrə İdarəsi kimi beynəlxalq qurumlarla əməkdaşlıq edir.
Bu istiqamətdə ABŞ ilə 2021-ci ildə imzalanmış, mədəni sərvətlərin idxalına məhdudiyyətləri nəzərdə tutan anlaşma memorandumu 2026-cı ildə daha beş il müddətinə yenilənib. Bundan əlavə, Manhetten Dairə Prokurorluğu və ABŞ-ın Daxili Təhlükəsizlik Araşdırmaları İdarəsi (HSI) ilə aparılan birgə araşdırmalar və hüquqi proseslər Türkiyəyə tarixi əsərlərin qaytarılmasında mühüm rol oynayıb.
13 474 tarixi əsər Türkiyəyə qaytarılıb
Mədəni sərvətlərin geri qaytarılması istiqamətində də Türkiyə fəaliyyətini davam etdirir. Mədəniyyət və turizm naziri Mehmet Nuri Ersoyun açıqladığı məlumatlara görə, 2002-ci ildən bəri xaricə qanunsuz aparılmış 13 474 mədəni sərvət Türkiyəyə qaytarılıb. Onlardan 9 159-u son səkkiz ildə ölkəyə gətirilib.
Geri qaytarılan diqqətəlayiq əsərlər arasında ABŞ-dan gətirilmiş, qədim Boubon şəhərinə aid Mark Avrelinin tunc heykəli; ABŞ və Danimarkadan qaytarılmış Düver mənşəli terrakota memarlıq lövhələri; Böyük Britaniya və İspaniyadan gətirilmiş İznik çiniləri; İsveçrədən qaytarılmış Urartu tunc əşyaları; Sidamara sarkofaqı ilə birləşdirilən Erosun baş heykəli; ABŞ-dan gətirilmiş Zeugma mozaika paneli və Niderlanddan qaytarılmış Şilədəki Bozgoca məscidinin kitabəsi yer alır.
Türkiyənin Sardisdə dron texnologiyasına əsaslanan müşahidə sistemini istifadəyə verməsi mədəni irsin qorunmasında müasir texnologiyaların tətbiqinin əhəmiyyətini göstərir. Beynəlxalq əməkdaşlıq və tarixi əsərlərin geri qaytarılması ilə tamamlanan bu yanaşma ölkənin zəngin mədəni irsinin qorunmasına xidmət edir.
