Distant təhsili inkişaf etdirməyən ali təhsil sistemi süni intellektdən səmərəli istifadə edə bilməz.
Son illərdə Azərbaycanın ali təhsili sistemində süni intellektin (Sİ) tətbiqi, rəqəmsal universitet, rəqəmsal transformasiya və innovativ təhsil modelləri haqqında müzakirələr intensivləşib. Bəzi universitetlər Sİ laboratoriyaları yaradır, generativ süni intellekt üzrə təlimlər təşkil edir və müxtəlif rəqəmsal layihələr həyata keçirir.
Bu proseslər fonunda daha fundamental bir məsələ meydana çıxır: əgər ali təhsil sistemi uzun illər ərzində distant təhsil sisteminə qadağalar qoyubsa, bu halda universitetlər süni intellekt əsasında uğurlu rəqəmsal transformasiya həyata keçirə bilərmi?
Bu sual texnoloji, strateji və institusional xarakter daşıyır.
Təhsil menecerləri 25 il ərzində belə bir sadə həqiqəti qəbul etmədilər ki, rəqəmsal transformasiya texnologiyanın alınması ilə deyil, rəqəmsal ekosistemin formalaşdırılması ilə başlayır. Distant təhsil isə həmin ekosistemin əsas sütunlarından biridir.
Distant təhsil sadəcə onlayn dərs deyil
Azərbaycanda distant təhsil çox vaxt videokonfrans vasitəsilə keçirilən dərslərlə eyniləşdirilir. Bu yanaşma mahiyyət etibarilə yanlışdır. Müasir universitetlərdə distant təhsil bu komponentlərdən ibarət mürəkkəb rəqəmsal sistemdir: Təlimin idarəetmə sistemi (LMS), rəqəmsal tədris məzmunu, elektron qiymətləndirmə, təlim analitikası, rəqəmsal portfellər, adaptiv öyrənmə sistemləri, müəllim və tələbə üçün rəqəmsal xidmətlər, məlumatların idarə olunması kimi məsələləri əhatə edir. Başqa sözlə, distant təhsil ayrıca bir xidmət deyil, universitetin rəqəmsal infrastrukturunun nüvəsidir.
Dünyanın inkişaf etmiş universitetləri hansı yolu keçib?
Bu gün Sİ sahəsində lider olan universitetlər bu mərhələyə birbaşa keçməmişlər. Onlar təxminən belə bir inkişaf yolu keçmişlər: İnternet infrastrukturunun qurulması, Elektron universitet sistemlərinin yaradılması, LMS platformalarının tətbiqi, Distant təhsil modellərinin inkişafı, Elektron qiymətləndirmə, Təlim analitikası, Bulud əsaslı xidmətlər, Məlumat əsaslı idarəetmə, Generativ Sİ və ağıllı təhsil sistemləri. Bu keçilən yol göstərir ki, Sİ rəqəmsal transformasiyanın başlanğıcı deyil, onun daha yüksək mərhələsidir.
Distant təhsil niyə Sİ üçün baza rolunu oynayır?
Süni intellekt məlumat olmadan işləyə bilməz. Sİ-nin effektiv fəaliyyəti üçün tələbələrin öyrənmə tarixçəsi, LMS-də fəaliyyət məlumatları, qiymətləndirmə nəticələri, iştirak statistikası, elektron portfellər, rəqəmsal tədris materialları lazımdır. Bu məlumatların böyük hissəsi məhz distant və ya hibrid təhsil mühitində formalaşır. Əgər universitetdə belə rəqəmsal izlər yoxdursa, Sİ-nin təhlil edəcəyi məlumat bazası da məhdud olacaq.
Sİ məlumat yox, qərar dəstəyi yaradır
Generativ Sİ çox güclü vasitədir, lakin onun effektivliyi giriş məlumatlarının keyfiyyətindən asılıdır. Məlumat elminin klassik prinsipi bunu belə ifadə edir: keyfiyyətsiz məlumat daxil edilərsə, nəticə də keyfiyyətsiz olacaq. Bu səbəbdən rəqəmsal təhsil infrastrukturu olmayan universitetdə Sİ çox vaxt nümayiş (PR) xarakterli layihə olaraq qalır.
Rəqəmsal yetkinlik olmadan Sİ zəif nəticə verəcək
Universitetin rəqəmsal yetkinliyi bu elementləri əhatə edir: inteqrasiya olunmuş informasiya sistemləri, rəqəmsal idarəetmə, elektron sənəd dövriyyəsi, LMS-in geniş tətbiqi, Təlim analitikası, Data idarəetməsi, rəqəmsal pedaqogika, kibertəhlükəsizlik, müəllim və tələbələrin rəqəmsal səriştələri. Bu komponentlər formalaşmadan Sİ yalnız ayrı-ayrı funksiyaları avtomatlaşdıra bilər. Bu isə sistemli transformasiya deyil.
25 illik qadağanın acı nəticələri
Əgər ali təhsil sistemi məmur məsuliyyətsizliyi (“Təhsil Qanunu”nun pozulması) və səriştəsizliyi (dünyanın müasir təhsil trendlərindən məlumatsızlıq) səbəbi ilə uzun müddət distant təhsili strateji istiqamət kimi inkişaf etdirməyibsə, əksinə buna qadağalar qoyibsa (bu qadağa hələ də gündəmdədir), bunun ölkənin təhsil sistemi üçün bir sıra ağır nəticələri meydana yaranır: rəqəmsal tədris məzmununun çatışmazlığı, LMS-dən məhdud istifadə, müəllimlərin rəqəmsal pedaqoji bacarıqlarının zəif inkişafı, öyrənmə analitikasının olmaması, məlumat əsaslı qərarvermə mədəniyyətinin formalaşmaması. Belə şəraitdə Sİ texnologiyalarının tətbiqi gözlənilən səmərəni verməyə bilər.
Distant təhsilsiz Sİ tətbiqi mümkündürmü?
Bəli, mümkündür. Lakin onun təsiri çox zəif olacaqdır, xüsusən ölkənin təhsil sistemi başqa parametrlərə görə də çox zəifdirsə. Bu halda Aİ-nin təsiri epizodik və müxtəlif səviyyələrdə olacaq:
1) fərdi istifadə. Müəllim ChatGPT və ya digər Sİ alətlərindən dərs planı hazırlamaq, test yaratmaq və mətn redaktəsi üçün istifadə edir.
2) lokal tətbiq. Ayrı-ayrı fakültələr və ya laboratoriyalar Sİ layihələri həyata keçirirlər.
3) institusional transformasiya. Sİ universitetin idarəetmə, tədris, tədqiqat və xidmət sistemlərinə inteqrasiya olunur. Məhz üçüncü səviyyə üçün rəqəmsal yetkinlik vacib şərtdir.
Azərbaycan üçün hansı yol daha məqsədəuyğundur?
Sİ tətbiqindən əvvəl aşağıdakı strateji addımlar atılmalıdır:
1. Universitetlərin rəqəmsal yetkinlik səviyyəsinin qiymətləndirilməsi.
2. Milli rəqəmsal universitet platformasının yaradılması.
3. Distant və hibrid təhsil modelinin tam tətbiqi.
4. Təlim analitikası sistemlərinin qurulması.
5. Data İdarəetmə siyasətinin hazırlanması.
6. Müəllimlərin rəqəmsal pedaqogika üzrə hazırlanması.
7. Bunlardan sonra Sİ əsaslı universitet modelinə keçid.
Bu ardıcıllıq maliyyə baxımından daha səmərəlidir, institusional riskləri də azdır.
Tənqidi baxış
“Distant təhsil olmayan universitet Sİ tətbiq edə bilməz” kimi qəti hökm söyləmək də doğru olmazdı. Sİ-nin bir çox alətləri fərdi müəllim və ya tələbə səviyyəsində fayda verə bilər. Lakin Sİ-nin universitet səviyyəsində transformasiyaedici təsir göstərməsi üçün rəqəmsal infrastruktur, keyfiyyətli məlumat ekosistemi və rəqəmsal idarəetmə zəruridir. Başqa sözlə, məsələ Sİ-dən istifadə edib-etməmək deyil, onu hansı hazırlıq səviyyəsində tətbiq etməkdir.
Gördüyümüz kimi distant təhsil XXI əsr universitetinin yeni bir əlavə xidməti deyil, rəqəmsal transformasiyanın əsas platformasıdır. Bu platforma üzərində təlim analitikası, adaptiv öyrənmə, məlumat əsaslı idarəetmə və generativ süni intellekt kimi daha mürəkkəb texnologiyalar qurulur. Buna görə də uzun müddət distant təhsil infrastrukturunu inkişaf etdirməyən ali təhsil sisteminin və universitetlərin Sİ layihələrindən tam səmərə əldə etməsi çətin olacaqdır.
Ən rasional yanaşma Sİ strategiyasını rəqəmsal yetkinlik strategiyasının davamı kimi nəzərdən keçirməkdir. Universitet əvvəlcə rəqəmsal transformasiyanın təməl elementlərini formalaşdırmalı, sonra isə süni intellekti bu ekosistemin üzərində inkişaf etdirən strateji alətə çevirməlidir.
Bir sözlə, süni intellekt rəqəmsal transformasiyanın başlanğıcı deyil, onun məntiqi nəticəsi və növbəti inkişaf mərhələsidir.
Dosent İlham Əhmədov
