Sosial şəbəkələrin görünməz tələsi – Sonsuz lent istifadəçiləri necə özünə bağlayır?

Sosial şəbəkələrin görünməz tələsi – Sonsuz lent istifadəçiləri necə özünə bağlayır?

  • whatsapp
  • messenger
  • telegram
  • vkontakte
  • odnoklassniki

TikTok, Instagram, Facebook və digər sosial şəbəkələrdə videoları bir-birinin ardınca izləyərkən vaxtın necə keçdiyini hiss etməmək çoxlarının qarşılaşdığı vəziyyətdir. İstifadəçi bir videoya baxmaq üçün tətbiqi açır, lakin bir neçə dəqiqə sonra özünü onlarla video izlədiyi halda tapa bilər. Bunun əsas səbəblərindən biri sosial platformalarda tətbiq edilən sonsuz lent (infinite scroll) mexanizmidir.

Tribuna.az xəbər verir ki, müasir sosial şəbəkələr istifadəçilərin diqqətini mümkün qədər uzun müddət platformada saxlamaq üçün fərdiləşdirilmiş tövsiyələr, avtomatik video oynatma, bildirişlər və sonsuz sürüşdürmə kimi funksiyalardan istifadə edir.

Bu sistemdə istifadəçi lentin sonuna çatmır. Hər dəfə ekranı aşağı sürüşdürdükdə yeni video, foto və ya paylaşım qarşısına çıxır. Beləliklə, ənənəvi media vasitələrindən fərqli olaraq, məzmunun bitdiyini göstərən təbii dayanma nöqtəsi aradan qalxır.

Beyin növbəti videoda nə görəcəyini bilmir

Sonsuz lentin təsirini gücləndirən amillərdən biri gözlənilməz mükafat mexanizmidir. İstifadəçi hər sürüşdürmədə maraqlı, əyləncəli və ya emosional təsir yaradan məzmunla qarşılaşa bilər. Lakin növbəti videonun nə qədər maraqlı olacağı əvvəlcədən məlum deyil.

Bu vəziyyət psixologiyada dəyişkən mükafatlandırma mexanizmi ilə əlaqələndirilir. Gözlənilməz mükafat ehtimalı insanı davranışı təkrarlamağa sövq edə bilər. Bu baxımdan sosial şəbəkələrdəki sonsuz lent bəzən qumar avtomatlarının iş prinsipinə bənzədilir.

Alqoritmlər istifadəçinin maraqlarını öyrənir

TikTok, Instagram və YouTube kimi platformaların tövsiyə sistemləri istifadəçinin hansı videolara daha çox baxdığını, hansını bəyəndiyini, paylaşdığını və ya şərh etdiyini nəzərə alır.

Nəticədə istifadəçinin maraqlarına uyğun məzmun daha çox qarşısına çıxarılır. Bu da platformada qalmaq ehtimalını artırır.

2025-ci ildə aparılan elmi araşdırmalarda fərdiləşdirilmiş video lentlərinin və asanlıqla əldə edilən məzmunun istifadəçilərin nəzərdə tutduqlarından daha uzun müddət platformada qalmasına şərait yarada biləcəyi göstərilib.

Sonsuz sürüşdürmə insanlara necə təsir edir?

2025-ci ildə CHI beynəlxalq insan-kompüter qarşılıqlı əlaqəsi konfransında təqdim edilən Scrolling in the Deep adlı tədqiqatda sonsuz sürüşdürmə mexanizminin istifadəçilərin sosial şəbəkələrdə planlaşdırdıqlarından daha çox vaxt keçirməsinə səbəb ola bildiyi araşdırılıb.

Tədqiqatçılar bu davranışın bəzən şüursuz vərdişə çevrildiyini, istifadəçilərdə sonradan peşmanlıq və mənfi emosiyalar yarada bildiyini qeyd edirlər.

Uzun müddət nəzarətsiz sosial şəbəkə istifadəsi aşağıdakı problemlərlə əlaqələndirilə bilər:

Diqqətin yayınması: Daim dəyişən qısa videolar diqqətin bir mövzuda cəmlənməsini çətinləşdirə bilər.
Yuxu rejiminin pozulması: Xüsusilə gecə saatlarında uzun müddət telefondan istifadə yuxu müddətini azalda bilər.
Vaxt itkisi: İstifadəçi tətbiqdə nə qədər vaxt keçirdiyini düzgün qiymətləndirməyə bilər.
Psixoloji yorğunluq: Davamlı informasiya axını zehni yorğunluq və gərginlik hissini artıra bilər.
Sonsuz lentdən necə uzaqlaşmaq olar?

Mütəxəssislər sosial şəbəkələrdən istifadə zamanı müəyyən sərhədlər qoymağı tövsiyə edirlər. Bunun üçün tətbiqlərdə gündəlik istifadə limitləri müəyyənləşdirmək, lazımsız bildirişləri söndürmək, yatmazdan əvvəl telefondan uzaq durmaq və sosial şəbəkələrə konkret məqsədlə daxil olmaq faydalı ola bilər.

Əsas məsələ sosial şəbəkələrdən tamamilə imtina etmək deyil, onların gündəlik həyat üzərində nəzarətsiz təsirinin qarşısını almaqdır.

İmran Kərimli