Dünya siyasətində yeni tendensiya güclənir: böyük güclər qarşıdurmaları həll etməkdən daha çox, onların iqtisadi və siyasi nəticələrini idarə etməyə çalışırlar. Vaşinqton Moskva ilə iqtisadi anlaşmanı sülh vasitəsinə çevirmək istəyir, İran Hörmüzü danışıqlar kartı kimi saxlayır, Türkiyə yeni müdafiə ittifaqını rəsmiləşdirir. Çinlə Avropa arasında isə ticarət rəqabəti yeni mərhələyə keçir.
ABŞ–Rusiya: Trampın yeni diplomatik formulu
Oktyabrın 12-də məlum olub ki, Donald Tramp administrasiyası Rusiya dizelinin dünya bazarına çıxarılmasına dair razılaşmanı Moskvanı Ukrayna üzrə danışıqlara qaytarmaq vasitəsi kimi təqdim edir. Lakin Volodimir Zelenski Rusiyanın enerji obyektlərinə hücumları davam etdirdiyini bildirir. Moskva isə elan olunan enerji atəşkəsini rəsmən təsdiqləməyib.
Burada Vaşinqtonun yanaşmasında ciddi dəyişiklik görünür: Rusiyanı yalnız sanksiyalarla sıxışdırmaq deyil, iqtisadi güzəştlərlə danışıqlara cəlb etmək. Ancaq problem ondadır ki, Moskva iqtisadi üstünlük qazanıb hərbi mövqeyindən geri çəkilməyə də bilər.
Əslində, Trampın qarşısında iki fərqli məqsəd dayanır: Ukraynada müharibəni dayandırmaq və ABŞ-da enerji qiymətlərini aşağı salmaq@. Bu iki məqsəd həmişə bir-birini tamamlamır.
ABŞ–İran: Tramp Pekin və Moskvanı qarşıdurmadan kənarda saxlamaq istəyir
Oktyabrın 13-də Donald Tramp Çin və Rusiyanın İrana ciddi hərbi yardım göstərdiyinə inanmadığını açıqlayıb. Onun fikrincə, hər iki dövlətin belə müdaxilədən itirəcəyi çox şey var.
Eyni zamanda Tehran Hörmüz boğazının açılması ilə bağlı ABŞ-ın cavabını araşdırır. Əsas fikir ayrılığı danışıqların ardıcıllığıdır: Vaşinqton nüvə məsələsini önə çəkir, İran isə əvvəlcə dəniz təhlükəsizliyi və boğazın açılması ilə bağlı şərtlərin həllini istəyir.
Burada maraqlı siyasi məntiq var: Tramp İranı təcrid etmək istəyir, amma Çin və Rusiyanı onunla bir cəbhəyə itələmək istəmir. Çünki İran böhranının böyük güclər arasında birbaşa qarşıdurmaya çevrilməsi ABŞ üçün daha ağır strateji nəticələr yarada bilər.
Azərbaycan üçün əsas məsələ İran ətrafında təhlükəsizlik risklərinin genişlənməməsi və diplomatik həll imkanlarının qorunmasıdır.
Türkiyə: yeni hərbi ittifaq qanuniləşdirilir
Oktyabrın 12-də Rəcəb Tayyib Ərdoğan Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı arasında imzalanmış Məkkə Birgə Müdafiə Sazişinin yaxın günlərdə parlamentin təsdiqinə təqdim ediləcəyini bildirib.
Bu addımın siyasi çəkisi böyükdür. Türkiyə artıq yalnız NATO daxilində təhlükəsizlik təmin edən ölkə deyil, NATO-dan kənarda da regional təhlükəsizlik mexanizmlərinin qurucusuna çevrilir.
Pakistanın hərbi potensialı, Türkiyənin müdafiə sənayesi və Səudiyyə Ərəbistanının maliyyə imkanları birləşdikdə yeni güc mərkəzi formalaşa bilər. Lakin belə ittifaqın əsas sınağı sənədin imzalanması deyil, hərbi böhran zamanı tərəflərin nə qədər koordinasiyalı hərəkət etməsidir.
Azərbaycan baxımından qardaş ölkənin regional siyasi çəkisinin artması strateji əhəmiyyət daşıyır. Bununla belə, yeni ittifaqın Yaxın Şərq qarşıdurmalarına hansı səviyyədə cəlb olunacağı diqqətlə izlənilməlidir.
Çin–Avropa: ticarət rəqabətinin yeni qaydaları
Oktyabrın 12-də Avropa İttifaqının Çinlə iqtisadi münasibətlərdə əlavə qoruyucu tədbirlər hazırladığı məlum olub. Çin istehsalı olan hibrid avtomobillərin illik idxalına 350 min ədədlik məhdudiyyət nəzərdə tutulur. Brüssel dekabrda kritik məhsullar üzrə Çindən asılılığı azaltmağa yönəlmiş yeni təşəbbüslər də təqdim etməyi planlaşdırır.
Əsas dəyişiklik budur: Avropa artıq Çinlə ticarəti dayandırmaq deyil, Çin kapitalının və məhsullarının Avropa iqtisadiyyatına təsirini idarə etmək istəyir.
Pekin üçün isə Avropa bazarını itirməmək strateji məsələdir. Buna görə Çin şirkətlərinin istehsalı birbaşa Avropaya köçürməsi sürətlənə bilər.
Yeni iqtisadi rəqabətdə məhsulun hansı ölkədə satılması qədər, harada istehsal olunması da geosiyasi məsələyə çevrilir.
Dünya iqtisadiyyatı: süni intellekt müharibənin təsirini kompensasiya edir
Oktyabrın 13-də açıqlanan yeni qlobal iqtisadi proqnozda 2026-cı il üçün dünya iqtisadiyyatının 3,1 faiz artacağı bildirilir. Maraqlıdır ki, Yaxın Şərqdə enerji böhranına baxmayaraq, süni intellekt sahəsinə böyük investisiyalar qlobal artımı dəstəkləyir.
Lakin Beynəlxalq Valyuta Fondu ciddi xəbərdarlıq edir: dünya iqtisadiyyatının dayanıqlılığı öz həddinə yaxınlaşır. Yüksək dövlət borcları, bahalı enerji və texnologiya bazarındakı mümkün böhran yeni risklər yaradır.
Burada yeni geoiqtisadi bölgü formalaşır: bir qrup dövlət müharibənin enerji xərclərini ödəyir, digər qrup isə texnologiya investisiyalarından qazanc götürür.
Ən diqqətçəkən məqam budur ki, qlobal iqtisadi artımın 95 faizi cəmi 32 ölkənin payına düşür. Bu, texnoloji üstünlüyün gələcək siyasi güc bölgüsünə təsirini göstərir.
Ölkəmiz üçün də mesaj aydındır: gələcəyin iqtisadi təhlükəsizliyi yalnız enerji ehtiyatlarından deyil, texnologiya, sənaye və insan kapitalından asılı olacaq.
Günün əsas tezisləri:
“Tramp Rusiya ilə münasibətlərdə sanksiya təzyiqindən iqtisadi sövdələşmə diplomatiyasına keçməyə çalışır. Lakin iqtisadi güzəştin siyasi nəticə verəcəyinə təminat yoxdur.”
“Türkiyə Yaxın Şərqdə yeni təhlükəsizlik sisteminin qurucularından birinə çevrilir. Bu, Ankaranın hərbi gücünü regional siyasi təsirə çevirmək strategiyasıdır.”
“Dünyada yeni güc bölgüsü yaranır: enerji ehtiyatları strateji üstünlük olaraq qalır, amma texnologiyaya nəzarət gələcəyin əsas geosiyasi üstünlüklərindən birinə çevrilir.”
Vüqar İskəndərov
Milli Məclisin deputatı
