Dünyanın iki məşhur alimi Albert Eynşteyn və Mari Küri təxminən 20 il ərzində məktublaşıb. Onların yazışmalarında elm, şəxsi həyat və dövrün siyasi hadisələri ilə yanaşı, bu gün də diqqət çəkən qeyri-adi bir detal üzə çıxıb: bəzi məktubların üzərində radioaktiv maddələrin izləri aşkarlanıb.
Tribuna.az xarici mediaya istinadən xəbər verir ki, polşalı yazıçı Eva Labno-Falenska alimlərin 1911–1932-ci illərdə yazdıqları məktubları toplayaraq kitab hazırlayıb. Məktublar onların elmi maraqları, dostluğu və yaşadıqları dövrün hadisələri haqqında yeni təəssürat yaradır.
Eynşteyn və Mari Küri 1911-ci ilin oktyabrında Brüsseldə keçirilən ilk Solvay Konqresində tanış olublar. Eynşteyn Kյուրinin elmi dəqiqliyini yüksək qiymətləndirib, Küri isə gənc alimin istedadını görüb. Sonradan aralarında uzun illər davam edən elmi və şəxsi yazışma yaranıb.
Həmin dövrdə Fransa mətbuatı Mari Kürini şəxsi həyatı ilə bağlı ittihamlarla hədəfə alırdı. Eynşteyn həmkarına dəstək verərək jurnalistlərin hücumlarına əhəmiyyət verməməyi tövsiyə etmişdi. Məktublarda alimlər tədqiqatlardan, səfərlərdən, ailə həyatından və rentgen şüalarının kristallarla qarşılıqlı təsiri kimi elmi məsələlərdən də bəhs edirdilər.
Məktublar necə radioaktiv olub?
Mari Küri radioaktivlik sahəsində araşdırmalar aparıb, radium və polonium elementlərinin kəşfində mühüm rol oynayıb. Onun uzun illər radioaktiv maddələrlə işləməsi nəticəsində bəzi sənədlərdə radioaktiv çirklənmə izlərinin qaldığı bildirilir.
Arxiv materiallarını araşdıran yazıçı müxtəlif ölkələrdəki elmi və tarixi kolleksiyalara müraciət edib. Bəzi sənədlərin üzərindəki radioaktiv tozun təmizlənməsi lazım gəlib. Küriyə məxsus laboratoriya dəftərləri də radioaktiv çirklənmə səbəbindən xüsusi qoruyucu şəraitdə saxlanılır.
Bu sənədlər elmi irsin qorunmasının nə qədər mürəkkəb ola biləcəyini göstərir. Radioaktiv maddələrlə işləyən alimlərin qeydləri və şəxsi yazışmaları tarixi əhəmiyyətlə yanaşı, təhlükəsiz saxlanma baxımından da xüsusi yanaşma tələb edir.
Məktublarda siyasət də müzakirə olunurdu
1920-ci illərdə alimlərin yazışmalarında siyasi hadisələr daha çox yer almağa başlayıb. Hər ikisi Millətlər Liqasının beynəlxalq elmi əməkdaşlıqla məşğul olan komissiyasının işində iştirak edib.
Almaniyada antisemitizmin güclənməsindən narahat olan Eynşteyn komissiyadan ayrılmaq ehtimalını gündəmə gətirib. Mari Küri isə onu fəaliyyətini davam etdirməyə inandırmağa çalışıb.
1932-ci ildə yayımlanan yazışma dövrü başa çatdıqdan sonra Eynşteyn 1933-cü ildə Almaniyanı birdəfəlik tərk edib. Bu məktublar iki böyük alimin yalnız elmi fəaliyyətini deyil, həm də şəxsi münasibətlərini və yaşadıqları dövrün siyasi atmosferini anlamağa kömək edir.
Fərda Uğur
